Piyasa Başarısızlığı ve Devlet Başarısızlığı

Bu neden kamu değeri açısından önemlidir

Her kamu ve sosyal sektör lideri eninde sonunda aynı sorunun bir sürümüyle karşılaşır: bu hizmeti piyasa mı, devlet mi, kâr amacı gütmeyen bir kuruluş mu, yoksa üçünün bir karışımı mı sunmalı? Soru bir bütçe kalemi, bir satın alma kararı, bir özelleştirme önerisi ya da bir kamu hizmetinin "kontrolünü geri alma" şeklinde bir seçim vaadi olarak gelir, ama altta her zaman kimin neyi neden sağlaması gerektiğine dair aynı tercih yatar.

Yanıt için iki rakip teşhis yarışır ve ikisi de yarı doğrudur. Piyasa başarısızlığı teşhisi, piyasaların yurttaşların değer verdiği bir şeyi — temiz hava, aşılama, sel savunması — az ürettiği her yerde devletin devreye girmesi gerektiğini söyler, çünkü hiçbir özel alıcı faydanın tamamını elde edemez. Devlet başarısızlığı teşhisi, ortak sağlamanın otomatik bir çare olmadığını söyler, çünkü piyasayı düzeltmek üzere görevlendirilen memurlar ve düzenleyiciler piyasanınkiler kadar gerçek teşvik sorunları taşır. Yalnızca ilk yarıyı okuyan bir lider eleştirisiz bir genişlemeci olur; yalnızca ikinci yarıyı okuyan ise eleştirisiz bir özelleştirmeci olur ve her kamusal başarısızlığın, altta yatan mal piyasaların yapısal olarak fiyatlandıramayacağı bir mal olsa bile, piyasaların üstünlüğünü kanıtladığını varsayar.

Bu konu size iki teşhisi yan yana verir, çünkü yalnızca birini tutmak mesleki bir yükümlülüktür. Aynı zamanda Birinci Kısım'ın geri kalanını da hazırlar: stratejik üçgen (bkz. Konu 1.2 — Stratejik Üçgen: Meşruiyet, Değer ve Kapasite) hangi başarısızlıkların devrede olduğunu bildiğinizde bir sağlama tercihini tartmak için kullanılan araçtır ve mallar sınıflandırması (bkz. Konu 1.4 — Kamusal Mallar, Değerli Mallar ve Değer Çoğulculuğu) kimin sağlayacağını seçmeden önce tam olarak ne tür bir malla uğraştığınızı adlandırır.

Temel kavramlar

Piyasa başarısızlığı, düzenlenmemiş özel mübadelenin piyasanın kendi ölçütlerine göre verimli olmayan bir sonuç üretmesi için kullanılan genel terimdir — yaratılmamış değer ya da idealize edilmiş rekabetçi bir piyasaya göre yanlış tahsis edilmiş kaynaklar. Piyasaların genel olarak kötü olduğuna dair bir iddia değildir, yalnızca belirli koşulların onları normalde işler kılan mekanizmayı bozduğunu söyler.

Kamusal mallar dışlanamaz (ödemeyen birinin tüketmesini durduramazsınız) ve rekabetsizdir (birinin tüketimi kalan miktarı başkası için azaltmaz) — sokak aydınlatması ve ulusal savunma ders kitabı örnekleridir. Hiçbir özel firma ödemeyenlerden ücret alamadığı için özel piyasalar bu malları sistematik olarak yetersiz sağlar; vergiyle finanse edilen sağlamanın klasik gerekçesi budur.

Dışsallıklar, bir faaliyetin, onu doğuran işleme taraf olmayan insanlara düşen maliyetleri ya da faydalarıdır: bir nehri kirleten fabrika, hiçbir şey ödemeyen akış aşağısındaki kullanıcılara maliyet yükler; aşılanmış bir birey ise enfeksiyon riski düşen herkese fayda sağlar. Kendi hâline bırakılırsa piyasalar negatif dışsallığı olan faaliyetleri fazla, pozitif olanları yetersiz üretir.

Bilgi asimetrisi, bir işlemin bir tarafı diğerinden önemli ölçüde daha fazlasını bildiğinde ortaya çıkar — ikinci el araba satıcısı arabanın geçmişini alıcıdan daha iyi bilir, hasta tanısını hekiminden daha az bilir. Ele alınmazsa bu, ters seçilimi (primler yükseldiğinde bir sigorta havuzunda yalnızca en kötü riskler kalır) ya da ahlaki riski (bir riskten yalıtılmış taraf onu daha fazla üstlenir) tetikleyebilir; her ikisi de bir piyasayı yalnızca yanlış fiyatlamak yerine küçültebilir ya da çökertebilir.

Doğal tekel, bir sektörün sabit maliyetlerinin bir müşteriye daha hizmet etmenin maliyetine göre o kadar büyük olduğu yerde vardır ki tek bir tedarikçi tüm piyasayı rakiplerin yapabileceğinden daha ucuza karşılayabilir — su şebekeleri ve elektrik iletimi yaygın örneklerdir, çünkü boruları ya da telleri çoğaltmak kaynak israfı olurdu. Piyasa gücü, doğal tekelin uç sürümü olduğu genel durumdur: bir firmanın tüm müşterilerini kaybetmeden fiyatı rekabetçi düzeyin üzerine çıkarma ya da üretimi kısıtlama yeteneği.

Devlet başarısızlığı, ayna görüntüsü kavramdır: bir piyasa başarısızlığını düzeltmeyi amaçlayan müdahalenin, yerini aldığı kusurlu piyasadan daha kötü bir kaynak tahsisi bırakması. Kamu tercihi kuramı altında incelenir; bu, geleneksel ekonominin tüketicilere ve firmalara uyguladığı kendi çıkarını gözeten, rasyonel aktör varsayımını seçmenlere, politikacılara ve bürokratlara uygulayan, memurların kamu yararının ilgisiz koruyucuları olduğu eski fikri terk eden ekonomi dalıdır.

Rant kollama, bir değer üretmek yerine kuralları ya da tahsisi manipüle ederek gelir peşinde koşmaktır — korumacı bir gümrük tarifesi, ruhsat ya da sübvansiyon için lobi yapmak, çaba yeni değer yaratmak yerine mevcut değeri ele geçirdiğinde rant kollamadır. Düzenleyicinin ele geçirilmesi bunun özel ve zarar verici bir biçimidir: bir sektörü denetlemek için kurulan bir düzenleyici, genellikle açık yolsuzluktan çok uzmanlık paylaşımı, görev sonrası beklentiler ve asimetrik lobicilik yoluyla, bunun yerine o sektörün çıkarlarına hizmet etmeye başlar.

X-verimsizliği, iktisatçı Harvey Leibenstein tarafından türetilen bir terim, rekabet baskısından yalıtılmış herhangi bir kuruluşa — bir tekel firmasına ya da bir tekel kamu kurumuna — sızan iç gevşekliği — fazla personel, zayıf maliyet disiplini, düşük çaba — adlandırır. Asil–vekil sorunu, bir taraf (vekil) başka bir taraf (asil) adına hareket ettiğinde ama farklı çıkarları ve daha iyi bilgisi olduğunda açılan boşluğu tanımlar: yurttaşlar politikacılara, onlar da bürokratlara yetki devreder; her halka asilin tam olarak izleyemeyeceği bilgi ekler. William A. Niskanen kurum başkanlarını, kamu yararının haklı çıkaracağından daha büyük bütçelere yönelten teşvikleri olan bütçe maksimizasyoncuları olarak modelledi, çünkü yasa koyucular bürokrasinin gerçek maliyetlerini kolayca gözlemleyemez.

İyi uygulamalar

1. Çareyi adlandırmadan önce belirli piyasa başarısızlığını adlandırın. Bir kamusal mal, bir dışsallık, bir bilgi asimetrisi, bir doğal tekel ya da sıradan piyasa gücüyle karşı karşıya olup olmadığınızı söyleyin, çünkü her biri farklı bir düzeltmeyi gerektirir — sübvansiyon, vergi, bilgilendirme kuralı, fiyat düzenlemesi ve rekabet politikası birbirinin yerine geçmez.
2. Devlet başarısızlığını bir hakaret değil bir teşhis olarak ele alın. Rant kollama, ele geçirilme ve X-verimsizliği belirli nedenleri olan belirli, gözlemlenebilir örüntülerdir; reformun basitçe kuruluşu küçültmek anlamına geldiğini varsaymadan önce, varsa, hangisinin gerçekten mevcut olduğunu bulun.
3. Aracı, kuruluşunuzun varsayılan duruşuna değil başarısızlığa uydurun. Hep düzenleyen, hep dışarıya devreden ya da hizmetleri hep kuruma geri getiren bir kurum, önündeki başarısızlığa değil alışkanlığa göre optimize ediyordur.
4. Doğal bir tekelden kaçınılamadığında onu düzenleyin ya da sahiplenin, ama çevresindeki girdi piyasalarını rekabetçi tutun. Su şebekesinin kendisi için nadiren rekabet yaratabilirsiniz, ama o şebekeyi inşa eden, bakımını yapan ya da ona karşı fatura kesen firmalar için yaratabilirsiniz.
5. Mümkün olan her yerde fon sağlayıcı, düzenleyici ve sağlayıcı rollerini ayırın. Üçünü tek bir kurumda birleştirmek, aksi hâlde rant kollamayı ya da ele geçirilmeyi yerleşmeden yüzeye çıkaracak iç denetimleri ortadan kaldırır.
6. Piyasa dışı çıktılara açık bir değer ölçüsü verin ve eksik rekabet baskısının yerine karşılaştırma ölçütleri kullanın. Bir piyasa fiyatı yokken kurumun X-verimsizliğine karşı otomatik bir disiplini yoktur; karşılaştırılabilir sağlayıcılara karşı kıyaslanan oluşturulmuş bir birim maliyet ya da sonuç ölçüsü bu disiplinin bir kısmını yeniden yaratır.
7. Bir düzenleyicinin kiminle ne zaman görüştüğünü, kararlarını yayımladığınız kadar rutin olarak yayımlayın. Ele geçirilme tipik olarak bilgi üstünlüğü ve kapı döner personel yoluyla kademeli ve yasal biçimde gelişir; bu nedenle temas hakkında şeffaflık, sonradan bir yolsuzluk soruşturmasından daha ucuzdur.
8. Piyasa başarısızlığıyla gerekçelendirilen herhangi bir müdahaleye bir gün batımı ya da gözden geçirme hükmü yerleştirin. Müdahaleyi gerekçelendiren koşul değişebilir; bir on yılın sorununu çözmek için verilen bir yetki sessizce kalıcı bir hakka dönüşmemelidir.
9. Sağlamanın gerçekten yarattığı herhangi bir rantı, var olmadığını varsaymak yerine kamuya geri yönlendirin. Kıtlık değeri yaratan bir ruhsat ya da imtiyaz, bu değerin elinde tutana rüzgâr kârı olarak bırakılmasıyla değil, ihale ya da ücret yoluyla yakalanmalıdır.
10. Kimin sağlayacağına karar vermeden önce operasyonel kapasiteyi meşruiyet ve değerle birlikte tartın ve bu sınırı sabit bir döngüde yeniden gözden geçirin. Piyasa başarısızlığı/devlet başarısızlığı defterinde doğru görünen ama kuruluşunuzun teslim edemeyeceği bir çare gerçek bir seçenek değildir ve bir gözden geçirmeyi tetiklemesi için skandalı beklemek, bunun en kötü koşullarda gerçekleşmesini garantiler (bkz. Konu 1.2 — Stratejik Üçgen: Meşruiyet, Değer ve Kapasite).

Ekibinizle tartışılacak sorular

Bu hizmete müdahil olmamızı, varsa, hangi belirli piyasa başarısızlığı haklı çıkarıyor? Sınıflandırmanın içinden geçin — kamusal mal, dışsallık, bilgi asimetrisi, doğal tekel, piyasa gücü — ve hiçbiri açıkça geçerli değilse dürüst olun. Genel olarak "piyasa başarısızlığı"na yapılan belirsiz göndermeler bir teşhis değildir; teşhisten kaçınmanın bir yoludur. Kuruluşunuz rekabetçi bir piyasanın mükemmel biçimde sağlayabileceği bir şey sunuyorsa, gerekçe eşitlik gibi başka bir yerden gelmelidir ve uymayan bir argümana başvurmak yerine bunu açıkça söylemelisiniz. Ekibin birbirini duymadan konuşmak yerine aynı iddia üzerinde tartışması için teşhisi bir sonraki bütçe turundan önce yazın.

Kendi kuruluşumuzda bütçeyi maksimize eden bir yetkilinin en çok hareket alanı nerede olurdu? Niskanen'in modeli, bürokratik başkanların daha büyük bütçeler ve kadrolar için zorladığını varsayar, çünkü yasa koyucular ve kurullar kurumun gerçek maliyetlerini kolayca doğrulayamaz. Kendi yapınızda denetimin en ince olduğu yeri belirleyin — kurulunuzun bağımsız olarak değerlendiremediği teknik bir işlev ya da dış kıyaslaması olmayan bir program. Orada gevşeklik sızmışsa onu hangi kanıtın, varsa, gerçekten ortaya çıkaracağını sorun; iyi niyetlerin yeterli bir güvence olduğunu varsaymayın. Kimse belirli bir mekanizmayla yanıtlayamıyorsa, bu sessizliğin kendisini bulgu olarak ele alın.

Düzenleyiciyi kim düzenliyor ve ele geçirilmenin başladığını nasıl anlarız? Ele geçirilme nadiren yolsuzluk olarak kendini duyurur; kimin kanıtının en ağır tartıldığında, kimin toplantılarının en sık yapıldığında ve kimin personelinin düzenleyen ile düzenlenen arasında en kolay geçiş yaptığında yavaş bir kayma olarak görünür. Bu adımların hiçbiri tek başına uygunsuz görünmez; tam da bu yüzden örüntü tehlikelidir. Kuruluşunuzun, varsa, hangi erken uyarı göstergelerini izlediğini ve ilişkinin dışından kimin, bir kayma skandala dönüşmeden önce fark etmeye konumlandığını tartışın. Dürüst yanıt "hiç kimse" ise, bu boşluğun kendisi düzeltilmeye değer.

Bu işlevi yarın özel ya da kâr amacı gütmeyen bir sağlayıcıya devretseydik, hangi başarısızlık biçimini hangisiyle takas ederdik? Her sağlama tercihi riski ortadan kaldırmak yerine bir risk profilini bir diğeriyle değiştirir. Bir dışarıya devir, X-verimsizliği sorununu çözerken yeni bir bilgi asimetrisi getirebilir, ya da yalnızca bir inandırıcı teklif sahibi varsa bir ele geçirilme riskini bir doğal tekel fiyatlandırma riskiyle takas edebilir. Bu soruyu, alternatifin başarısızlıksız olacağı yönündeki sorgulanmamış varsayımın meydan okunmadan kalmasına izin vermek yerine, kazanmayı beklediğiniz belirli başarısızlığı ve edinmeyi beklediğinizi adlandırarak birebir karşılaştırmaya zorlamak için kullanın.

Maliyeti mi ölçüyoruz, yoksa değeri mi? Bir piyasa fiyatının yokluğunda, elde edileni değil harcananı izlemeye eğilmek kolaydır; tam da X-verimsizliğinin yıllarca fark edilmeden kaldığı koşul budur. İstikrarlı, sıradan bir harcama örüntüsü, altta yatan hizmet mükemmel de olsa sessizce kötüleşiyor da olsa aynı görünebilir. Mevcut ölçütlerinizin sinsi gevşekliği gerçekten ortaya çıkarıp çıkarmayacağını tartışın ve yanıt belirsizse, bu yeteneği inşa etmeyi herhangi bir tekil bütçe kaleminden daha acil görün. Yanıtınızı gerçek bir piyasa rakibinin nasıl yargılanacağıyla, yalnızca harcamayla değil fiyat ve kaliteyle birlikte, karşılaştırın.

Farklı bir sağlayıcı için verimlilik gerekçesi kusursuz olsa bile meşruiyet ve destek neye dayanamazdı? Bir piyasa başarısızlığı/devlet başarısızlığı analizinde verimli görünen bazı çareler, rakamlardan bağımsız olarak yurttaşlar ya da seçilmiş temsilciler tarafından yine de reddedilirdi — örneğin çok sevilen yerel bir hizmeti özelleştirmek ya da yurttaşların üniformalı kamu görevlilerinin yapmasını beklediği bir işlevi dışarıya devretmek. Bu çizginin kuruluşunuz için gerçekte nerede durduğunu, liderliğin kendi tahminine değil yurttaşların daha önce neyi kabul ettiğine ya da reddettiğine dair kanıta dayanarak tartışın. Liderliğin bu kısıt konusunda dürüst olup olmadığını ya da onu siyasi bir argüman olarak adlandırmaktan kaçınmak için sessizce teknik bir argüman olarak giydirip giydirmediğini sorun (bkz. Konu 1.2 — Stratejik Üçgen: Meşruiyet, Değer ve Kapasite).

Uygulamada: bir kamu değeri örneği

Northbridge, yaklaşık 240.000 nüfuslu kurgusal bir kıyı kentidir; burada yalnızca konunun kavramlarını örneklemek için kullanılmaktadır. Onlarca yıl boyunca hane atığı ve geri dönüşüm toplamasını kentin kendi belediye hizmetleri dairesi yönetti; gerekçesi ders kitabı niteliğinde bir piyasa başarısızlığı argümanıydı: toplama güzergâhları mahalle ölçeğinde doğal bir tekeldi, toplanmayan atık hiçbir hanenin doğru fiyatlayamayacağı bir negatif dışsallık yaratıyordu (haşere, hastalık riski, yasadışı döküm) ve aynı sokaklarda rekabet eden toplayıcılar verimlilik kazancı olmadan kamyon güzergâhlarının çoğalması anlamına gelirdi.

Yirmi yıl sonra, göreve yeni gelen bir kent meclisi hâlâ işleyen ama sessizce pahalılaşmış bir hizmet buldu. Benzer kentlerle kıyaslama, Northbridge'in ton başına toplama maliyetinin ortancanın yaklaşık yüzde 40 üzerinde olduğunu ve kamyon filosunun ortalamadan eski olduğunu gösterdi — dışarıdan karşılaştırma durduğunda her tekel sağlayıcının riske attığı X-verimsizliğinin yavaş birikimi. Bir mali inceleme daha keskin bir sorun da buldu: dokuz yıl önce yeniden ihaleye çıkılmadan sözleşmesi verilen tek geri dönüşüm işleme müteahhidi, şehre faturaladığı "kirlenme ek ücretlerini" düzenli olarak artırmıştı ve müteahhidin personeliyle aynı küçük meslekî ağdan gelen sözleşme yöneticileri her artışı az bir incelemeyle onaylamıştı — hiçbir kusur içermeyen ama yine de kamuya para kaybettiren hafif ama gerçek bir ele geçirilme vakası.

Şehir bunu kamu sağlamasının kendisinin yanlış olduğunun kanıtı olarak görmek yerine teşhisi iki yarıya ayırdı. Toplamanın kamusal olarak örgütlenmesi için doğal tekel ve dışsallık gerekçesi hâlâ sağlamdı: maliyet aşımlarının hiçbiri kamyon güzergâhlarını çoğaltmanın ekonomisini değiştirmemişti ve düzenlenmemiş bir özel piyasa muhtemelen daha az düzeltme kolu ile aynı dışsallık riskini yeniden yaratırdı. Başarısız olan sağlama mantığı değil iç disiplindi. Yanıt araçları birleştirdi: toplama kurum içinde kaldı, ama gerçekten rekabete açılabilir öğeler için beş yılda bir zorunlu yeniden ihale getirildi, doğrudan seçilmiş meclis üyelerine rapor veren bir dış maliyet kıyaslama paneli kuruldu ve yerel gazeteciler kimsenin ek ücretleri neden gözden geçirmediğini sorduktan sonra müteahhit görüşme kayıtları yayımlandı. Bunların hiçbiri kamu sağlamasından vazgeçmeyi gerektirmedi; her düzeltme ortaya çıkan belirli devlet başarısızlığı örüntüsünü hedefledi.

Dört sektör bakışı

Yerel yönetim

Yerel yönetimler orantısız biçimde doğal tekel altyapısının doğrudan sahipleridir — su, atık, yerel yollar, yerel ulaşım — çünkü boruları ya da depoları çoğaltmanın ekonomisi mahalle ölçeğinde en sert ısırır. Yurttaşlara bu yakınlık meşruiyet başarısızlıklarının hızlı ve kişisel olarak ortaya çıkması demektir, ama yerel tedarikçi piyasası çoğu zaman inceliktir ve bu da rekabete açıklığı ders kitabı çözümünün varsaydığından zorlaştırır. Buradaki ele geçirilme riski daha çok büyük ulusal lobi operasyonlarından çok küçük, yakın bağlantılı yerel tedarikçi topluluklarından geçer.

Merkezi yönetim

Merkezi yönetimler, tüm ekonomide piyasa başarısızlığını düzeltmesi amaçlanan çerçeveyi — rekabet hukuku, sektör düzenlemesi, vergi ve sübvansiyon tasarımı — belirler; bu da ulusal kurumların en büyük bürokrasileri ve en keskin Niskanen tarzı bütçe dinamiklerini neden barındırdığının nedenidir. Enerji, telekomünikasyon ya da finans için sektör düzenleyicileri, düzenleyici ele geçirilmesinin klasik zeminidir, çünkü karmaşık bir sektörü düzenlemek için gereken uzmanlık nadirdir ve düzenleyici ile düzenlenen arasında geçiş yapan aynı kişilerde yoğunlaşmıştır. Ulusal denetim kurumları büyük ölçüde yasama organına ve onun arkasındaki yurttaşa, takdir yetkisini devrettiği vekile karşı bağımsız bir denetim vermek için vardır.

Sosyal sektör ve kâr amacı gütmeyen kuruluşlar

Kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ve sivil toplum kuruluşları sıklıkla ne piyasanın ne de devletin tam olarak finanse etmeyeceği mal boşluklarını doldurmak için vardır — bir piyasa başarısızlığı argümanının bir adım daha ileri, toplu olarak değer verilen ama seçim teşviklerinin bile güvenilir biçimde finanse etmediği mallara uzatılması. Ama sektörün asil–vekil sorununun kendi sürümü vardır: bir fon sağlayıcı, bir yurttaş-asile benzer bir konumda durur ama çoğu zaman bir seçmenin hükümetten uzak olduğundan teslimden daha uzaktır ve kurullar, yasa koyucuların bürokrasilere göre karşılaştığı bilgi asimetrisine benzer biçimde saha personeline göre karşılaşabilir. Misyon kayması — bir kuruluşun yararlanıcıların ihtiyaçlarından çok fon sağlayıcıların önceliklerine hizmet etmeye kademeli yönelmesi — bu sektörün ele geçirilmeye en yakın benzeridir.

Çok taraflı ve uluslararası

Sınır ötesi dışsallıklar — iklim değişikliği, salgın hastalık, finansal bulaşma — içselleştirmeye hiçbir tek egemenin tek başına yetmediği piyasa başarısızlıklarıdır; çok taraflı kurumlar için standart gerekçe budur. Ama devlet başarısızlığının benzeri bu ölçekte beceriksizce büyür: hiçbir tek seçmen kitlesi bir sekreteryanın nihai asili olarak hareket etmez, üye devletler kurumun kuralları içinde kendi rant kollamalarını sürdürebilir ve ulusal bir bürokrasinin yasama organını alt etmesini sağlayan aynı bilgi asimetrisi, uluslararası bir kuruluşun dönüşümlü temsilciler kurulunu alt etmesini sağlayabilir. Bu ölçekte çıkış ve ses daha zayıf olduğundan, şeffaflık ve bağımsız değerlendirme hesap verebilirlik yükünün ulusal düzeye göre daha da fazlasını taşır.

Sık görülen başarısızlık biçimleri

Taksonomiyle değil ideolojiyle teşhis. Piyasaların her zaman işlediğine ya da devletin her zaman işlediğine önceden karar vermiş bir lider, hangi başarısızlığın gerçekten mevcut olduğunu kontrol etmek yerine, zaten sahip olunan sonuca uyan başarısızlık hikâyesine başvurur. Maliyet, hiçbir gerçek şeyi hedeflemeyen bir çaredir.

Uzmanlık kılığında ele geçirilme. Karmaşık bir sektörü düzenlemek onu anlayan insanları gerektirdiğinden ve bu insanlar genellikle o sektörden geldiğinden ya da ona gittiğinden, ele geçirilme nadiren yolsuzluk gibi görünür; makul sesli teknik saygı gibi görünür. Maliyet, kuralların giderek yeni girenler ya da tüketiciler yerine mevcut oyunculardan yana olmasıyla yavaşça birikir.

Kalıcı pilot. Bir piyasa başarısızlığını düzeltmek için başlatılan program, onu haklı çıkaran gün batımı koşuluna karşı hiçbir zaman resmen gözden geçirilmez; böylece bu koşul değiştikten çok sonra bile ataletle sürer. Maliyet, sessizce soruna uymayı bırakmış bir çareye kilitlenmiş kaynaklardır.

Hizmet sunumu kılığında rant çıkarma. Bir müteahhit ya da korunan tedarikçi, uzun süredir devam eden bir ilişkinin geçiş maliyetlerini ve bilgi üstünlüğünü kullanarak, tek bir dramatik eylemle değil, faturaladığı şeylerin kapsamını kademeli olarak genişletir. Maliyet nihayetinde ödeyene düşer, genellikle görünmez biçimde, manşet bir fiyat artışı yerine sinsi ücretler yoluyla.

Hesap vermeyen bağımsız kurum. "Günlük siyasetten bağımsız" olması için oluşturulan bir kurum, hesap verebilirlikten de tamamen bağımsız olmaya sürüklenebilir; önceliklerinin hâlâ hizmet etmek için yaratıldığı kamu yararını yansıtıp yansıtmadığını gözlemlemeye konumlanmış hiçbir asil olmaz. Maliyet, kimsenin kapatmakla yükümlü olmadığı bir asil–vekil boşluğudur.

Olgunluk modeli

Kontrol listesi

• Her hizmetin ardındaki belirli piyasa başarısızlığını (kamusal mal, dışsallık, bilgi asimetrisi, doğal tekel, piyasa gücü) adlandırın ya da hiçbirinin geçerli olmadığını kabul edin.
• Kuruluşunuzda Niskanen tarzı bütçe maksimize edici bir teşvikin denetimsiz işleyebileceği yeri belirleyin.
• Fon sağlayıcı, düzenleyici ve sağlayıcı rollerinin mümkün olan yerde yapısal olarak ayrıldığını doğrulayın.
• Tekel olarak sağlanan hizmetler için maliyet ve sonuçları karşılaştırılabilir sağlayıcılara karşı en az yılda bir kıyaslayın.
• Düzenleyici–sektör temas kayıtlarını ve önemli sözleşme değişikliklerini yayımlayın.
• Her piyasa başarısızlığı müdahalesini bir gün batımı ya da gözden geçirme hükmü için denetleyin ve tarihin aşılmadığını doğrulayın.
• Mevcut ölçütlerin yalnızca sabit harcamayı değil sinsi X-verimsizliğini gerçekten ortaya çıkarıp çıkarmayacağını sınayın.
• Sağlamanın yarattığı herhangi bir ruhsat ya da kıtlık değerini, rantının kamu için yakalanıp yakalanmadığını ya da rüzgâr kârı olarak bırakılıp bırakılmadığını izleyin.
• Önerilen her sağlayıcı değişikliği için hangi belirli başarısızlık riskinin hangisiyle takas edildiğini sorun.
• Meşruiyet ve kapasitenin verimlilik gerekçesiyle birlikte tartıldığını, onun tarafından aşılmadığını doğrulayın.

Temel kaynaklar

Piyasa başarısızlığı taksonomisi, neoklasik refah ekonomisi geleneğinden, en doğrudan Ronald Coase'un dışsallıklar ve işlem maliyetleri üzerine çalışmasından yararlanır. Devlet başarısızlığı ve kamu tercihi geleneği, James M. Buchanan ve Gordon Tullock'un anayasal ve kolektif tercih üzerine çalışmasından ve William A. Niskanen'in bütçe maksimize eden bürokrasi modelinden yararlanır. Her iki başarısızlık biçimini teknik bir eşitlik bozucu olarak değil stratejik bir yargının girdileri olarak ele alan sentez, Mark H. Moore'un temel kamu değeri çalışmasını, OECD ve Dünya Bankası'nın karşılaştırmalı yönetişim kanıtlarıyla tamamlayarak izler.

Kaynakça

1. Market failure — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Market_failure
2. Government failure — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Government_failure
3. Public good (economics) — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Public_good_(economics)
4. Externality — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Externality
5. Information asymmetry — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Information_asymmetry
6. Natural monopoly — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_monopoly
7. Public choice theory — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Public_choice_theory
8. Regulatory capture — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Regulatory_capture
9. Rent-seeking — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Rent-seeking
10. X-inefficiency — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/X-inefficiency
11. Principal–agent problem — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Principal%E2%80%93agent_problem
12. William A. Niskanen — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/William_A._Niskanen
13. The Problem of Social Cost — R. H. Coase, Journal of Law and Economics, Vol. 3 (1960), pp. 1–44, published by the University of Chicago Press — https://www.jstor.org/stable/724810
14. The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy — James M. Buchanan and Gordon Tullock, Liberty Fund (Econlib edition) — https://www.econlib.org/library/Buchanan/buchCv3.html
15. Bureaucracy and Representative Government — William A. Niskanen, Aldine, Atherton (1971) — https://archive.org/details/bureaucracyrepre0000nisk
16. Creating Public Value: Strategic Management in Government — Mark H. Moore, Harvard University Press (1995) — https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674175587
17. Worldwide Governance Indicators — World Bank — https://www.worldbank.org/en/publication/worldwide-governance-indicators
18. Government at a Glance 2025 — OECD — https://www.oecd.org/en/publications/2025/06/government-at-a-glance-2025_70e14c6c.html