Hinsawdd, Cynaliadwyedd, a Gwerth Cyhoeddus Amgylcheddol

Pam mae hyn yn bwysig i werth cyhoeddus

Mae pob corff cyhoeddus bellach yn eistedd o fewn dwy rwymedigaeth orgyffyrddol sy'n tynnu yn erbyn ei gilydd ar yr un llinell gyllideb. Un yw i'r bobl a'i hetholodd, a'i ariannodd, neu'n ei llywodraethu eleni, y mae eu hanghenion uniongyrchol yn weladwy ac yn ganlyniadol wleidyddol. Y llall yw i boblogaeth dyfodol — rhai eisoes yn fyw fel plant, rhai heb eu geni eto — y mae eu buddiannau'n wirioneddol ond yn strwythurol analluog o gystadlu yn ymgynghoriad neu adolygiad gwariant eleni. Newid hinsawdd yw'r fersiwn fwyaf llym o'r broblem hon y bydd rheolwr cyhoeddus yn ei chwrdd, oherwydd mae costau anweithredu'n cyfansymu ar raddfa amser sy'n hirach na phob gweinyddiaeth sengl, tra bo costau gweithredu'n glanio nawr, ar gyllidebau sydd eisoes yn ddadleuol.

Daliodd adolygiad dylanwadol 2006 yr economegydd Nicholas Stern i lywodraeth y DU yr anghymesuredd yn llym: yn y pen draw byddai costau economaidd a dynol newid hinsawdd heb ei liniaru'n crebachu cost eu hatal, ac eto rhaid i'r gwariant atal gael ei awdurdodi gan benderfynwyr na fyddant, gan mwyaf, yn byw i weld y gwrthffeithiol gwaethaf yn cael ei osgoi (gweler yr Adolygiad Stern, wedi'i drafod ymhellach isod). Mae theori gwerth cyhoeddus yn bodoli'n union i roi i benderfynwyr iaith ar gyfer rhwymedigaethau sy'n wirioneddol ond na chânt eu gorfodi gan unrhyw bris marchnad neu bleidlais unrhyw etholwr cyfredol, dyna pam mae'r pwnc hwn yn trin cwestiynau hinsawdd ac amgylcheddol fel cwestiynau gwerth cyhoeddus craidd yn hytrach nag ychwanegiad arbenigol ar gyfer gweinidogaethau amgylcheddol yn unig.

Mae'r pwnc hwn yn gwahanu tair problem wahanol ond cysylltiedig y mae arweinwyr cyhoeddus yn eu cymysgu'n rheolaidd gyda'i gilydd. Y gyntaf yw lliniaru newid hinsawdd — lleihau'r nwyon tŷ gwydr sy'n achosi cynhesu — sy'n ymddwyn yn economaidd fel nwydd cyhoeddus byd-eang pur: mae allyriadau lleihaol un wlad o fudd i atmosffer y blaned gyfan, pwy bynnag a'u cyfrannodd, ac ni ellir eithrio unrhyw wlad rhag y budd na'i gorfodi i dalu ei chyfran (gweler Pwnc 1.4 — Nwyddau Cyhoeddus, Nwyddau Teilyngdod, a Lluosogaeth Gwerth ar gyfer y deipoleg sylfaenol). Yr ail yw addasu newid hinsawdd — addasu seilwaith, gwasanaethau, ac ymddygiad i hinsawdd sy'n newid ac sydd eisoes wedi'i chloi i mewn yn rhannol — sy'n llawer mwy lleol: mae wal fôr yn amddiffyn arfordir penodol, ac mae ei chostau a'i buddion gan mwyaf yn glanio o fewn ffin un awdurdodaeth. Y drydedd yw'r broblem gyfrifyddu oddi tan y ddwy: sut i ddod â gwerth systemau naturiol — coedwigoedd sy'n storio carbon, gwlyptiroedd sy'n amsugno llifogydd, priddoedd sy'n tyfu bwyd — i mewn i benderfyniadau sydd'n hanesyddol wedi pwyso gwerth ariannol yn unig ac, yn fwy diweddar, gwerth cymdeithasol. Mae drysu'r tair problem hyn gyda'i gilydd yn un o'r rhesymau mwyaf cyffredin y mae strategaeth hinsawdd yn stolio: nid yw cyngor sy'n ariannu addasu'n unig oherwydd bod lliniaru'n teimlo fel swydd rhywun arall yn gwneud penderfyniad gymaint â'i osgoi.

Cysyniadau craidd

Mae lliniaru newid hinsawdd, a elwir hefyd yn ddadgarboneiddio, yn weithred i gyfyngu'r nwyon tŷ gwydr sy'n mynd i mewn i'r atmosffer, boed trwy dorri allyriadau wrth y ffynhonnell (ynni adnewyddadwy, effeithlonrwydd, trydaneiddio) neu trwy gynyddu tynniadau (ailgoedwigo, dal carbon). Gan fod yr atmosffer yn cymysgu'n fyd-eang, mae tunnell o garbon deuocsid a osgowyd mewn un wlad yn traddodi'r un budd hinsawdd ble bynnag y'i osgowyd, sef yr hyn sy'n gwneud lliniaru'n achos llyfr-testun o nwydd cyhoeddus byd-eang: di-gystadleuol ac yn ymarferol ddi-eithrio, gan na all unrhyw wlad gael ei chau allan o hinsawdd wedi'i sefydlogi na thalodd i'w sicrhau. Mae'r cyfuniad hwnnw'n cynhyrchu'r cymhelliant marchnogwr-rhad a ddisgrifir ym Mhwnc 1.4 — Nwyddau Cyhoeddus, Nwyddau Teilyngdod, a Lluosogaeth Gwerth ar raddfa blanedol, a dyma'r rheswm canolog pam mae lliniaru wedi profi mor anos ei negodi'n dorfol nag addasu, y mae ei fuddion i raddau helaeth yn cael eu caffael gan bwy bynnag sy'n talu amdanynt.

Mae addasu newid hinsawdd yn broses addasu i effeithiau newid hinsawdd, y ddau eisoes yn digwydd ac wedi'u rhagweld, ar draws pedwar categori bras: seilwaith (amddiffynfeydd llifogydd, canolfannau oeri), sefydliadol (codau adeiladu, systemau rhybudd cynnar), ymddygiadol (arferion ffermio neu ddefnydd-dŵr wedi'u newid), a natur-seiliedig (gwlyptiroedd wedi'u hadfer, gorchudd coed trefol). Yn wahanol i liniaru, mae addasu'n sylweddol eithriadwy a chystadleuol — mae amddiffynfa llifogydd yn amddiffyn y dref y tu ôl iddo, nid y darn nesaf o arfordir — sy'n ei wneud yn bennaf yn gwestiwn gwerth cyhoeddus lleol a chenedlaethol, yn agos gysylltiedig â, ond nid yr un fath â, chynllunio gwydnwch ym Mhwnc 3.12 — Rheoli Argyfwng, Brys, a Gwydnwch. Mae'r ddau'n gorgyffwrdd oherwydd bod y ddau'n ymwneud â chapasiti sefydliad i amsugno ac adfer o siociau, ond mae addasu'n ymwneud yn benodol â llinell sylfaen hinsawdd sy'n newid, tra bo rheoli gwydnwch yn cwmpasu'r ystod lawnach o siociau, gan gynnwys rhai heb fod yn gysylltiedig â hinsawdd.

Mae tegwch rhyngenhedliadol yn egwyddor o degwch rhwng cenedlaethau. Mae'n bwysig yma oherwydd mae bron pob penderfyniad hinsawdd canlyniadol yn cyfnewid cost heddiw am fudd ddegawdau i ffwrdd, ac mae sut mae'r cyfnewid hwnnw'n cael ei brisio'n dibynnu'n drwm ar y gyfradd ddisgownt gymdeithasol a ddefnyddir i gymharu gwerth presennol a dyfodol, wedi'i ddatblygu'n llawn ym Mhwnc 2.2 — Dadansoddiad Cost-Budd Cymdeithasol ac Effeithiolrwydd Cost. Mae cyfradd uwch yn crebachu'r pwysau heddiw a roddir i fuddion pell, a all wneud rhaglen liniaru edrych yn werth gwael hyd yn oed pan mae ei buddion eithaf yn enfawr; mae cyfradd is yn rhoi i les cenedlaethau'r dyfodol statws agosach at gyfartal â'r presennol, ar gost gwneud mwy o raglenni edrych yn ddrud heddiw. Mae penderfyniad Adolygiad Stern i ddefnyddio cyfradd ddisgownt nodedig o isel ar gyfer polisi hinsawdd yn parhau'n un o'r cymwysiadau disgowntio mwyaf dadleuol yn gyhoeddus mewn economeg gyhoeddus, yn union oherwydd bod dewis y gyfradd yn ddyfarniad gwerth am degwch rhyngenhedliadol wedi'i wisgo fel paramedr technegol.

Mae cyfalaf naturiol yn stoc o adnoddau naturiol y byd — daeareg, priddoedd, aer, dŵr, a phob organeb fyw — wedi'i drin, trwy gyfatebiaeth â chyfalaf ariannol, fel ased sy'n cynhyrchu llif o werth dros amser. Mae'r llif hwnnw'n cynnwys gwasanaethau ecosystemau: buddion mae bodau dynol yn eu deillio o ecosystemau, o wasanaethau darparu fel coed a physgodfeydd, trwy wasanaethau rheoleiddio fel rheoli llifogydd a storio carbon, i wasanaethau diwylliannol fel hamdden. Mae cyfrifyddu cyfalaf naturiol yn ceisio mesur y stociau a'r llifoedd hyn mewn termau sy'n eistedd ochr yn ochr â chyfrifon ariannol a chymdeithasol, gan ddefnyddio fframweithiau fel System Cyfrifyddu Amgylcheddol-Economaidd y Cenhedloedd Unedig a rhaglen Changing Wealth of Nations Banc y Byd, fel y gall gwerth amddiffyn-llifogydd gwlyptir hysbysu penderfyniad cyllideb yn y ffordd y mae gwerth ased ariannol eisoes yn ei wneud. Mae hon yn parhau'n ddisgyblaeth sy'n dod i'r amlwg o'i chymharu â chanrifoedd o ymarfer cyfrifyddu ariannol: yn wirioneddol ddefnyddiol ac yn aeddfedu'n gyflym, ond heb ei setlo'n llawn eto.

Mae'r gost gymdeithasol carbon yn cysylltu cyfalaf naturiol, disgowntio, a dadansoddiad cost-budd mewn un rhif: amcangyfrif, fel arfer wedi'i fynegi mewn arian fesul tunnell, o'r niwed economaidd a achosir gan allyrru un dunnell ychwanegol o garbon deuocsid, wedi'i ddefnyddio yn y ffordd y mae Pwnc 2.2 — Dadansoddiad Cost-Budd Cymdeithasol ac Effeithiolrwydd Cost yn defnyddio prisiau cysgod ar gyfer nwyddau di-farchnad eraill (gweler Social cost of carbon). Mae'n hynod sensitif i'r gyfradd ddisgownt a ddewisir, gan fod y rhan fwyaf o niwed tunnell yn glanio ddegawdau yn y dyfodol.

Mae tri sefydliad yn angori'r bensaernïaeth fyd-eang o amgylch y cysyniadau hyn. Mae'r Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd (IPCC), corff y Cenhedloedd Unedig, yn asesu ac yn cyfuno gwyddoniaeth gyhoeddedig newid hinsawdd ar gyfer llunwyr polisi heb gynnal ei ymchwil gynradd ei hun. Mae Confensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd (UNFCCC) yn broses gytuniad y mae gwledydd yn negodi gweithredu hinsawdd torfol trwyddi, ac mae Cytundeb Paris, a fabwysiadwyd oddi tano yn 2015, yw'r fframwaith cyfreithiol cyfredol sy'n ymrwymo partïon i ddal cynhesu ymhell islaw dwy radd Celsius uwchlaw lefelau cyn-ddiwydiannol, wedi'i ddilyn trwy gyfraniadau a bennwyd yn genedlaethol y mae pob gwlad yn eu gosod ac yn eu cryfhau'n gyfnodol. Ochr yn ochr â lliniaru ac addasu, mae negodwyr yn gynyddol yn cydnabod trydydd categori, colled a difrod: niwed gweddilliol sy'n digwydd ar ôl i liniaru fethu ag atal newid ac addasu wedi methu, neu wedi bod yn analluog, i'w amsugno, gan godi ei gwestiynau tegwch ei hun am bwy sy'n dwyn costau na wnaeth na'r naill na'r llall o atal nac addasu eu hosgoi.

Arferion gorau

1. Gwahanwch y cwestiwn lliniaru oddi wrth y cwestiwn addasu ym mhob dogfen strategaeth. Cyfraniad at nwydd cyhoeddus byd-eang y mae ei fudd lleol yn wasgaredig yw lliniaru (gweler Pwnc 1.4 — Nwyddau Cyhoeddus, Nwyddau Teilyngdod, a Lluosogaeth Gwerth); mae addasu'n amddiffyn ased neu boblogaeth benodol, leol. Mae ariannu a llywodraethiant yn wahanol yn llym rhwng y ddau, ac mae eu cyfuno i mewn i un llinell 'strategaeth hinsawdd' yn rheolaidd yn gadael un wedi'i than-adnoddi.
2. Nodwch y gyfradd ddisgownt a ddefnyddir mewn unrhyw arfarniad hinsawdd, a phwy a'i dewisodd. Cyhoeddwch y gyfradd, ei ffynhonnell, a dadansoddiad sensitifrwydd yn dangos sut mae'r argymhelliad yn newid ar gyfradd is ac uwch (gweler Pwnc 2.2 — Dadansoddiad Cost-Budd Cymdeithasol ac Effeithiolrwydd Cost).
3. Trinwch addasu fel buddsoddiad gwydnwch â'i lywodraethiant ei hun, nid is-set o ymateb argyfwng. Mae addasu'n rhannu offer â'r rheoli gwydnwch ym Mhwnc 3.12 — Rheoli Argyfwng, Brys, a Gwydnwch, ond mae angen rhaglen sefydlog, amlflwyddyn arno yn hytrach nag un wedi'i sbarduno-gan-argyfwng, gan fod y risgiau'n adeiladu dros ddegawdau.
4. Dechreuwch gofrestr cyfalaf naturiol ar gyfer eich prif asedau tir a dŵr, hyd yn oed un anghyflawn. Mae rhestr eiddo cam-cyntaf o'r coedwigoedd, gwlyptiroedd, a mannau gwyrdd y mae sefydliad yn berchen arnynt, â nodyn ansoddol ar wasanaethau ecosystem pob ased, yn fwy defnyddiol nag aros am brisiad ariannol perffaith.
5. Peidiwch â gadael i un ffigwr cost gymdeithasol carbon sengl sefyll yn lle'r achos hinsawdd cyfan. Mae'r ffigwr yn ddilys ac yn ddefnyddiol, ond mae ei sensitifrwydd i'r gyfradd ddisgownt yn golygu bod penderfyniad sydd ond yn clirio prawf cost-budd oherwydd dewis cyfradd ffafriol yn haeddu craffu ychwanegol, nid cymeradwyaeth awtomatig.
6. Adroddwch amlygiad risg hinsawdd yn yr un cylch â risg ariannol, nid fel atodiad blynyddol na fydd neb yn ei ddarllen. Rhowch i risg hinsawdd ffisegol — llifogydd, gwres, sychder, amlygiad storm — yr un amledd adolygu sefydlog â risg ariannol a seiber, gan gyrraedd yr un corff llywodraethu â'r un difrifoldeb.
7. Enwch y cyfnewid rhyngenhedliadol yn benodol mewn achosion busnes â gorwelion amser hir. Lle mae penderfyniad yn gosod cost ar y genhedlaeth gyfredol er budd rhai'r dyfodol, neu i'r gwrthwyneb, nodwch y cyfnewid hwnnw mewn iaith blaen yn hytrach na gadael iddo guddio y tu mewn i gyfradd ddisgownt heb ei chroesholi.
8. Adeiladwch gynlluniau addasu o amgylch y poblogaethau mwyaf bregus yn gyntaf, nid yr asedau mwyaf gwerthfawr yn gyntaf. Mae cynllun wedi'i bwysoli'n bur ar werth-ased yn amddiffyn ardaloedd cyfoethocach cyn rhai tlotach, oherwydd mae gwerthoedd ased yn uwch yno; pwyswch fregusrwydd ac amlygiad yn benodol wrth ddilyniannu buddsoddiad.
9. Cydgysylltwch ymrwymiadau lliniaru'n fertigol, o addewidion lleol i gyfraniadau a bennwyd yn genedlaethol. Nid yw targed sero-net lleol ond yn gredadwy os yw'n cymodi ag ymrwymiadau Cytundeb Paris y llywodraeth genedlaethol; cyhoeddwch sut mae targedau lleol yn cronni, yn hytrach na'u gosod ar wahân.
10. Gwahaniaethwch golled a difrod a osgowyd oddi wrth lwyddiant addasu yn eich adrodd eich hun. Mae ariannu colled a difrod yn digolledu niwed a ddigwyddodd er gwaethaf lliniaru ac addasu; mae ei gyfuno â llinell gyllideb addasu'n tan-ddatgan faint o amddiffyniad a fethodd mewn gwirionedd.
11. Peilotwch gyfrifyddu cyfalaf naturiol ar un dosbarth ased cyn cyflwyniad sefydliad-gyfan. Dewiswch achos wedi'i ffinio — un dalgylch neu rwydwaith mannau-gwyrdd — i ddysgu cyfyngiadau ymarferol y dull cyn ymrwymo i fantolen cyfalaf naturiol lawn.
12. Ailymwelwch â thybiaethau hinsawdd ar gylch sefydlog, nid dim ond ar ôl argyfwng. Mae llwybrau allyriadau a chanfyddiadau asesiad IPCC yn diweddaru'n gyfnodol; amserlennwch adolygiad o'r tybiaethau y tu ôl i brif gynlluniau yn hytrach nag aros i lifogydd neu don wres orfodi'r cwestiwn.

Cwestiynau i'w trafod gyda'ch tîm

Pa gyfradd ddisgownt sy'n sail i'n penderfyniadau hinsawdd gorwel-hir, ac a allem ei hamddiffyn i'r bobl y mae'n eu dan-fanteisio? Mae bron pob penderfyniad lliniaru neu addasu sylweddol yn ymgorffori cyfradd ddisgownt sy'n pennu faint o bwysau y mae les cenedlaethau'r dyfodol yn ei dderbyn mewn perthynas â'r genhedlaeth bresennol. Gofynnwch o ble daeth cyfradd eich sefydliad — canllaw wedi'i fenthyca, wedi'i osod yn fwriadol ar gyfer gwaith hinsawdd, neu erioed wedi'i benderfynu mewn gwirionedd o gwbl. Trafodwch beth sy'n digwydd i'ch achosion busnes hinsawdd pennawd ar gyfradd is ystyrlon, yn agosach at y ffafriaeth-amser-pur bron-sero a ddefnyddiodd Adolygiad Stern, neu gyfradd seilwaith confensiynol uwch. Os yw'r graddiad yn troi drosodd o dan ddewis amgen credadwy, mae'r ansefydlogrwydd hwnnw'n rhywbeth y mae angen i'ch amgylchedd awdurdodi ei weld (gweler Pwnc 2.2 — Dadansoddiad Cost-Budd Cymdeithasol ac Effeithiolrwydd Cost).

A ydym yn ariannu lliniaru fel pe bai'n swydd rhywun arall, oherwydd bod ei fuddion yn wasgaredig ac yn fyd-eang? Mae statws lliniaru fel nwydd cyhoeddus byd-eang yn golygu mai dim ond cyfran fach, wasgaredig o fudd sy'n dychwelyd i unrhyw un sefydliad ei gyfraniad, gan greu temtasiwn gwirioneddol i dan-fuddsoddi a gadael i eraill gario'r gost. Cerddwch trwy eich ymrwymiadau a gofynnwch yn onest a ydynt yn cyfateb â'ch cyfraniad teg i ymdrech fyd-eang a rennir, neu ddim ond yr hyn sy'n edrych yn amddiffynadwy yn erbyn cymheiriaid cymharadwy. Trafodwch sut olwg sydd ar lefel uchelgais gredadwy, yn hytrach na chymharadwy'n unig, ar gyfer sefydliad o'ch maint (gweler Pwnc 1.4 — Nwyddau Cyhoeddus, Nwyddau Teilyngdod, a Lluosogaeth Gwerth).

Bregusrwydd pwy, nid asedau pwy, sy'n gyrru ein blaenoriaethau addasu? Bydd cynllun addasu wedi'i adeiladu o amgylch amddiffyn y stad fwyaf gwerthfawr yn ffafrio ardaloedd cyfoethocach yn systematig, oherwydd dyna lle mae gwerthoedd ased yn crynhoi, gan adael poblogaethau tlotach, mwy agored heb eu diogelu ddigon. Adolygwch eich dilyniant cyfredol neu ddrafft a gofynnwch pa bwysau, os o gwbl, y mae'n ei roi i fregusrwydd cymdeithasol yn hytrach na gwerth ased yn unig. Trafodwch pwy fyddai'n gyntaf ac yn olaf i dderbyn amddiffyniad o dan y cynllun cyfredol, ac a yw'r drefn honno'n amddiffynadwy'n gyhoeddus.

A ydym yn gwybod pa gyfalaf naturiol rydym yn gyfrifol amdano, a beth mae'n ei wneud i ni? Nid yw'r rhan fwyaf o sefydliadau sy'n berchen ar neu'n dylanwadu ar dir, dŵr, neu seilwaith gwyrdd erioed wedi rhestru'r gwasanaethau ecosystemau y mae'r asedau hynny'n eu darparu, o liniaru llifogydd i storio carbon. Trafodwch beth fyddai angen i gofrestr cyfalaf naturiol cam-cyntaf ei gwmpasu, pwy fyddai'n berchen arni, a pha benderfyniad y byddai'n ei hysbysu unwaith y'i hadeiladwyd — nid yw cofrestr nad oes neb yn ymgynghori â hi'n werth ei hadeiladu. Ystyriwch ddechrau ag un dosbarth ased wedi'i ffinio yn hytrach na phrisiad cynhwysfawr ar unwaith.

Sut ydym yn trin y gwahaniaeth rhwng addasu a weithiodd a cholled a difrod sy'n golygu na wnaeth? Gall addasu a cholled-a-difrod edrych yn debyg mewn llinell gyllideb, ond maent yn golygu pethau gwahanol iawn am pa mor barod oedd sefydliad mewn gwirionedd. Trafodwch a yw eich adrodd yn gwahaniaethu 'gwnaethom addasu'n llwyddiannus' oddi wrth 'digwyddodd niwed na wnaeth ein haddasu ei atal, ac rydym bellach yn adfer ohono', a beth fyddai ei angen i wneud y gwahaniaeth hwnnw'n weladwy i'ch corff llywodraethu yn hytrach na'i gymysgu i mewn i un cyfanswm.

Pryd wnaethom ddiweddaru'r tybiaethau hinsawdd y tu ôl i'n prif gynlluniau tymor-hir ddiwethaf, ac yn erbyn pa dystiolaeth? Mae llwybrau allyriadau, rhagamcaniadau perygl, a'r asesiadau gwyddonol y tu ôl iddynt yn newid dros amser, a gall cynllun wedi'i adeiladu ar dybiaethau hŷn eisoes fod yn sylweddol hen. Nodwch y prif gynlluniau gorwel-hir — seilwaith, defnydd tir, amddiffynfa llifogydd, parhad gwasanaeth — sy'n gorffwys ar dybiaeth hinsawdd, a gwiriwch pryd y profwyd pob un ddiwethaf yn erbyn tystiolaeth gyfredol, gan gynnwys cylch asesiad Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd diweddaraf. Cytunwch pwy sy'n berchen ar y cylch adolygu hwnnw, fel nad yw cynlluniau'n mynd yn hen yn ddiofyn.

Yn ymarferol: enghraifft gwerth cyhoeddus

Ystyriwch ranbarth delta afon ddychmygol, Awdurdod Delta Meridian, corff cyhoeddus rhanbarthol sy'n gyfrifol am amddiffynfa llifogydd a chynllunio defnydd-tir ar draws ardal drefol ac amaethyddol isel-orwedd wedi'i chroesi gan dair afon. Am flynyddoedd, roedd ei gynllun cyfalaf wedi graddio prosiectau ar un gymhareb cost-budd sengl, wedi'i chyfrifo ar gyfradd ddisgownt seilwaith safonol y rhanbarth, wedi'i etifeddu heb ei newid o dempled Trysorlys cenedlaethol degawd-oed wedi'i ddylunio ar gyfer arfarniadau adeiladu-ffyrdd.

O dan y graddiad hwnnw, roedd wal llifogydd galed arfaethedig o amgylch tref fwyaf y rhanbarth yn gyson yn sgorio'n uwch na chynnig cystadleuol i adfer 600 hectar o wlyptir uwch-afon a fyddai'n arafu ac yn storio dŵr llifogydd yn naturiol tra hefyd yn dal carbon ac yn cefnogi pysgodfeydd. Cyrhaeddodd buddion y wal bron yn syth ar ôl adeiladu a chawsant eu prisio gan ddefnyddio dulliau arfarnu eiddo a seilwaith wedi'u sefydlu'n dda. Adeiladodd buddion y gwlyptir dros ddegawd wrth i lystyfiant aeddfedu, ac ni chafodd cyfran ystyrlon ohonynt — storio carbon, bioamrywiaeth, gwydnwch gorlifdir tymor-hir — ei brisio erioed o gwbl, oherwydd nid oedd gan yr awdurdod arfer cyfrifyddu cyfalaf naturiol a gadawodd y buddion hynny allan o'r swm yn syml yn hytrach na'u neilltuo gwerth sero, a wnaeth dan-ddatgan achos yr opsiwn gwlyptir yn dawel heb i unrhyw un benderfynu gwneud hynny.

Gofynnodd pennaeth strategaeth newydd-benodedig beth na wnaeth yr arfarniad safonol ei ateb erioed ar wahân: pa gyfradd ddisgownt oedd mewn gwirionedd yn briodol ar gyfer penderfyniad y byddai ei fuddion yn ymestyn am o leiaf hanner canrif, a sut olwg fyddai ar achos yr opsiwn gwlyptir pe bai ei wasanaethau ecosystem yn cael eu hamcangyfrif yn hytrach na'u trin yn dawel fel rhai gwerth dim. Gan weithio â economegydd amgylcheddol, cynhyrchodd y tîm amcangyfrif cyfalaf naturiol cam-cyntaf ar gyfer y gwlyptir, gan dynnu ar werthoedd trosglwyddo cyhoeddedig ar gyfer cynlluniau adfer gorlifdir cymharadwy, wedi'u labelu'n benodol fel amcangyfrif ag ystod gredadwy eang. Ail-redasant hefyd yr arfarniad ar gyfradd ddisgownt is yn adlewyrchu gorwel risg-llifogydd amlddegawd y rhanbarth ei hun, ac adroddasant y ddau graddiad ochr yn ochr yn hytrach na dewis un a chuddio'r llall.

O dan y tybiaethau gwreiddiol, enillodd y wal galed yn dal yn gyfforddus. O dan y tybiaethau diwygiedig, roedd y ddau opsiwn yn ddigon agos fel na ellid cyflwyno'r dewis fel dyfarniad effeithlonrwydd syml mwyach, a daeth yn alwad farn wirioneddol i fwrdd llywodraethu'r awdurdod, a bwysodd hefyd fod y cynllun gwlyptir yn adeiladu gwydnwch tymor-hir na wnaeth y wal ar ei phen ei hun, tra bo'r wal yn amddiffyn canol y dref yn gyflymach ond heb wneud dim ar gyfer y tir amaethyddol ymhellach i fyny'r afon. Dewisodd y bwrdd hybrid: cynllun amddiffyniad-caled llai ar gyfer canol y dref, wedi'i ariannu ar ei deilyngdod ei hun, ochr yn ochr ag adferiad gwlyptir graddol wedi'i ariannu'n rhannol trwy grant adfer-ecosystem cenedlaethol ac yn rhannol trwy gyfrif ei storio carbon tuag at darged lliniaru'r awdurdod ei hun. Roedd cyfrif pennaeth strategaeth o'r episod yn blwmp: nid oedd yr arfarniad gwreiddiol yn anonest, ond roedd wedi bod yn gwneud dyfarniadau gwerth yn dawel — am ddisgowntio ac am beth sy'n cyfrif fel budd o gwbl — na wnaeth neb yn yr ystafell mewn gwirionedd ddewis eu gwneud.

Pedwar lens sector

Llywodraeth leol

Mae awdurdodau lleol a rhanbarthol yn cario'r rhan fwyaf o faich ymarferol addasu, oherwydd fel arfer mae amddiffynfa llifogydd, rheoli gwres trefol, gwydnwch cyflenwad dŵr, a chynllunio defnydd-tir lleol yn gymwyseddau lleol neu ranbarthol, wedi'u clymu'n agos â'r gwaith gwydnwch ym Mhwnc 3.12 — Rheoli Argyfwng, Brys, a Gwydnwch. Eu her nodedig yw graddfa gyfalaf yn erbyn graddfa risg: yn aml mae un awdurdod lleol yn wynebu risg llifogydd neu wres yn ddigon mawr i fynnu cyd-ariannu cenedlaethol neu amlochrog, ac mae ei gyfradd ddisgownt a dull arfarnu'n aml wedi'u benthyca o ganllawiau cenedlaethol nad ydynt wedi'u dylunio â gorwel addasu lleol amlddegawd mewn cof.

Llywodraeth genedlaethol

Mae llywodraethau cenedlaethol yn gosod yr ymrwymiadau lliniaru sy'n cyfansoddi cyfraniad gwlad i Gytundeb Paris, yn dal y canllaw cyfradd-ddisgownt awdurdodol y mae arfarniadau rhanbarthol a lleol yn ei etifeddu (gweler Pwnc 2.2 — Dadansoddiad Cost-Budd Cymdeithasol ac Effeithiolrwydd Cost), ac yn gynyddol yn arbrofi â chyfrifyddu cyfalaf naturiol ar lefel y cyfrifon cenedlaethol, gan ddilyn fframweithiau fel System Cyfrifyddu Amgylcheddol-Economaidd y Cenhedloedd Unedig. Eu tyndra canolog yw rhwng ymrwymiadau hinsawdd rhyngwladol wedi'u negodi'n gyflym mewn fforymau amlochrog ac economeg wleidyddol ddomestig pwy sy'n dwyn cost tymor-agos eu bodloni.

Sector cymdeithasol a di-elw

Yn aml mae sefydliadau dielw a sefydliadau anllywodraethol (NGOau) yn traddodi addasu ar lawr gwlad mewn cymunedau leiaf abl i'w hunan-ariannu — parodrwydd llifogydd cymunedol, lloches gwrthsefyll-gwres, estyniad amaethyddiaeth hinsawdd-glyfar — ac yn gweithredu fel eiriolwyr yn gwthio hawliadau colled-a-difrod a chyfiawnder hinsawdd ar ran poblogaethau ychydig lais ffurfiol mewn negodiadau cenedlaethol neu amlochrog. Mae eu cyfreithlondeb yn y gofod hwn yn gorffwys ar agosrwydd at gymunedau yr effeithir arnynt a hygrededd cenhadaeth yn hytrach nag awdurdod ffurfiol, sy'n golygu mai eu cyfraniad mwyaf gwerthfawr yw'n aml enwi bregusrwydd neu anghyfiawnder na fyddai arfarniad llywodraeth, wedi'i adeiladu o amgylch cymarebau cost-budd cyfanredol, yn dwyn i'r amlwg fel arall.

Amlochrog a rhyngwladol

Lliniaru yw'r achos paradeim o nwydd cyhoeddus wirioneddol fyd-eang a drafodwyd ym Mhwnc 1.4 — Nwyddau Cyhoeddus, Nwyddau Teilyngdod, a Lluosogaeth Gwerth, dyna pam mae'r Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd, proses Confensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd, a Chytundeb Paris yn bodoli: i gydgysylltu problem gweithredu-torfol na all unrhyw wladwriaeth sengl ei datrys yn unochrog ac sy'n gadael pob gwladwriaeth â chymhelliant i adael i eraill weithredu'n gyntaf. Mae sefydliadau datblygu amlochrog, gan gynnwys Banc y Byd, hefyd yn yrwyr prif safoni cyfrifyddu cyfalaf naturiol ar draws gwledydd â lefelau incwm a galluoedd data hollol wahanol, ac o strwythuro'r bensaernïaeth ariannol colled-a-difrod sy'n dod i'r amlwg rhwng gwledydd allyrru-uwch ac allyrru-is.

Moddau methiant cyffredin

• Y gyfradd ddisgownt fenthyca. Mae arfarniadau hinsawdd a seilwaith yn rheolaidd yn etifeddu cyfradd ddisgownt wedi'i dylunio ar gyfer prosiectau ffyrdd neu adeiladu gorwel-byr, sy'n tan-brisio'n systematig fuddion tymor-hir lliniaru ac addasu heb i unrhyw un benderfynu'n fwriadol y dylai cenedlaethau'r dyfodol gyfrif am lai.
• Lliniaru fel cyfrifoldeb rhywun arall. Gan fod buddion lliniaru'n wasgaredig ac yn fyd-eang, mae sefydliadau unigol yn tan-fuddsoddi mewn perthynas â'u cyfran deg, gan resymu'n ymhlyg nad yw cyfraniad bach, lleol i broblem blanedol yn werth y gost leol — cyfrifiad sy'n edrych yn rhesymol i unrhyw un actor ond sy'n dorfol drychinebus os yw pob actor yn ei wneud.
• Addasu wedi'i ddilyniannu yn ôl gwerth ased, nid bregusrwydd. Mae amddiffyn yr eiddo mwyaf drud yn gyntaf, yn hytrach na'r boblogaeth fwyaf agored yn gyntaf, yn atgynhyrchu'n dawel anghydraddoldeb presennol o dan faner dyraniad adnoddau effeithlon.
• Prisiad sero tawel o gyfalaf naturiol. Nid yw gadael gwasanaethau ecosystemau allan o arfarniad oherwydd na chawsant eu prisio'n ariannol yn niwtral; mae'n gyfwerth â neilltuo gwerth sero iddynt, sy'n anfanteisio opsiynau natur-seiliedig yn strwythurol yn erbyn seilwaith confensiynol bob tro, heb i'r dewis hwnnw byth gael ei nodi na'i amddiffyn.
• Cyfuno colled a difrod â gwariant addasu. Mae adrodd digolledu am niwed na wnaeth addasu ei atal fel pe bai'n dystiolaeth o addasu'n gweithio'n cuddio faint o amddiffyniad a fethodd mewn gwirionedd ac yn gohirio'r cyfrif am faint mwy fyddai atal wedi'i gostio.
• Cynlluniau sownd wedi'u hadeiladu ar dybiaethau hen. Mae cynlluniau seilwaith a defnydd-tir amlddegawd wedi'u hadeiladu ar dybiaethau allyriadau neu lefel-môr sy'n flynyddoedd hen yn dawel ddod yn rwymedigaethau, oherwydd nid oes neb yn berchen ar y swydd o wirio a yw'r wyddoniaeth hinsawdd sylfaenol wedi symud ers i'r cynllun gael ei fabwysiadu.

Model aeddfedrwydd

Rhestr wirio

• Cyllidebir, llywodraethir, ac adroddir lliniaru ac addasu fel rhaglenni gwahanol, nid un llinell hinsawdd heb ei gwahaniaethu.
• Nodir, ffynhonnellir, a phrofir dan straen y gyfradd ddisgownt a ddefnyddir mewn unrhyw arfarniad hinsawdd yn erbyn o leiaf un gyfradd amgen.
• Enwir cyfnewidiadau rhyngenhedliadol mewn penderfyniadau gorwel-hir yn benodol i'r corff awdurdodi, nid eu claddu mewn atodiad technegol.
• Mae cofrestr cyfalaf naturiol yn bodoli, hyd yn oed ar ffurf cam-cyntaf, ar gyfer prif asedau tir a dŵr y mae'r sefydliad yn berchen arnynt neu'n dylanwadu arnynt.
• Fflagir gwasanaethau ecosystemau a adawyd allan o arfarniad wedi'i brisio fel rhai wedi'u heithrio, nid eu prisio'n dawel yn sero.
• Dilyniennir buddsoddiad addasu â phwysau eglur wedi'i roi i fregusrwydd cymdeithasol, nid gwerth ased yn unig.
• Adroddir gwariant colled a difrod ar wahân i, ac nid wedi'i gyfrif fel, lwyddiant addasu.
• Cymodir ymrwymiadau lliniaru lleol â chyfraniadau a bennwyd yn genedlaethol o dan Gytundeb Paris.
• Adolygir tybiaethau hinsawdd y tu ôl i brif gynlluniau tymor-hir ar gylch sefydlog yn erbyn asesiadau gwyddonol cyfredol.
• Adroddir risg hinsawdd ffisegol i asedau a gwasanaethau trwy'r un sianel lywodraethu â risg ariannol a gweithredol.

Ffynonellau allweddol

• IPCC, Climate Change 2023: Synthesis Report, Chweched Adroddiad Asesu, Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd, 2023.
• Nicholas Stern, The Economics of Climate Change: The Stern Review, Cambridge University Press, 2007, a thudalen gyhoeddi gysylltiedig Sefydliad Ymchwil Grantham.
• Banc y Byd, The Changing Wealth of Nations, World Bank Group, gwahanol argraffiadau, ar gyfrifyddu cyfalaf naturiol ar draws gwledydd.
• OECD, Measuring Natural Resources in the National Accounts: A Compilation Guide, OECD, ar fethodoleg cyfrifyddu cyfalaf naturiol.
• Y Cenhedloedd Unedig, System of Environmental-Economic Accounting (SEEA), Adran Ystadegau'r Cenhedloedd Unedig.
• UNFCCC, Cytundeb Paris, Confensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd, 2015.
• Mark H. Moore, Creating Public Value: Strategic Management in Government, Harvard University Press, 1995 — ar gyfer fframio'r triongl strategol y mae'r pwnc hwn yn adeiladu arno.

Cyfeiriadau

1. Climate change mitigation — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Climate_change_mitigation
2. Climate change adaptation — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Climate_change_adaptation
3. Intergenerational equity — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Intergenerational_equity
4. Natural capital — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_capital
5. Natural capital accounting — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_capital_accounting
6. Ecosystem services — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Ecosystem_service
7. Stern Review — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Stern_Review
8. Intergovernmental Panel on Climate Change — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Intergovernmental_Panel_on_Climate_Change
9. United Nations Framework Convention on Climate Change — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Framework_Convention_on_Climate_Change
10. Paris Agreement — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_Agreement
11. Social cost of carbon — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Social_cost_of_carbon
12. Loss and damage (climate change) — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Loss_and_damage_(climate_change)
13. AR6 Synthesis Report: Climate Change 2023 — Intergovernmental Panel on Climate Change — https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/
14. The Paris Agreement — United Nations Framework Convention on Climate Change — https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement
15. The Changing Wealth of Nations — World Bank — https://www.worldbank.org/en/publication/the-changing-wealth-of-nations
16. Measuring Natural Resources in the National Accounts: A Compilation Guide — OECD — https://www.oecd.org/en/publications/measuring-natural-resources-in-the-national-accounts_420c7c2a-en.html
17. System of Environmental-Economic Accounting (SEEA) — United Nations — https://seea.un.org/
18. The Economics of Climate Change: The Stern Review — Grantham Research Institute, London School of Economics — https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/publication/the-economics-of-climate-change-the-stern-review/