Markaðsbrestur og ríkisbrestur

Hvers vegna þetta skiptir máli fyrir almannavirði

Sérhver leiðtogi í opinbera geiranum og félagageiranum stendur að lokum frammi fyrir útgáfu af sömu spurningunni: á þessi þjónusta að vera veitt af markaðnum, af ríkinu, af félagasamtökum eða af einhverri blöndu þeirra þriggja? Spurningin kemur klædd sem fjárlagaliður, innkaupaákvörðun, tillaga um einkavæðingu eða kosningaloforð um að „taka stjórnina til baka“ á veitu, en undir niðri er hún alltaf sama valið um hver eigi að veita hvað, og hvers vegna.

Tvær keppandi greiningar keppa um svarið, og báðar eru hálfréttar. Greining markaðsbrestsins segir að ríkið eigi að stíga inn hvar sem markaðir framleiða of lítið af einhverju sem borgarar meta – hreint loft, bólusetningu, flóðavarnir – því enginn einkakaupandi getur náð öllum ávinningnum. Greining ríkisbrestsins segir að sameiginleg veiting sé ekki sjálfvirk lækning, því embættismennirnir og eftirlitsaðilarnir sem fengnir eru til að laga markaðinn bera hvatavandamál sem eru jafn raunveruleg og markaðsins. Leiðtogi sem les aðeins fyrri helminginn verður gagnrýnislaus útþenslusinni; sá sem les aðeins seinni helminginn verður gagnrýnislaus einkavæðari, sem gengur út frá að sérhver opinber bilun sanni yfirburði markaða jafnvel þar sem undirliggjandi gæði eru þau sem markaðir geta byggingarlega ekki verðlagt.

Þetta viðfangsefni gefur þér báðar greiningarnar hlið við hlið, því að halda aðeins annarri er faglegur annmarki. Það leggur líka grunn að restinni af 1. hluta: stefnumótandi þríhyrningurinn (sjá Viðfangsefni 1.2 — Stefnumótandi þríhyrningurinn: lögmæti, virði og geta) er tækið til að vega veitingarval þegar þú veist hvaða brestir eru í spilinu, og flokkun gæða (sjá Viðfangsefni 1.4 — Almannagæði, verðleikagæði og margbreytileiki gilda) nefnir nákvæmlega hvers konar gæði þú ert að fást við áður en þú velur hver eigi að sjá um framboðið.

Lykilhugtök

Markaðsbrestur er almennt hugtak yfir það þegar óheft einkaviðskipti skila niðurstöðu sem er ekki skilvirk á forsendum markaðarins sjálfs – virði sem er ósköpuð eða auðlindum ranglega úthlutað miðað við hugsjónamarkað með samkeppni. Þetta er ekki fullyrðing um að markaðir séu slæmir almennt, aðeins að tilteknar aðstæður brjóti mekanismann sem venjulega lætur þá virka.

Almannagæði eru óútilokanleg (þú getur ekki stöðvað þann sem ekki greiðir í að neyta þeirra) og ókeppnisleg (neysla eins manns dregur ekki úr því sem eftir er fyrir aðra) – götulýsing og landvarnir eru kennslubókardæmin. Þar sem ekkert einkafyrirtæki getur rukkað þá sem ekki greiða, framleiða einkamarkaðir kerfisbundið of lítið af þessum gæðum, sígild röksemd fyrir skattfjármagnaðri veitingu.

Ytri áhrif eru kostnaður eða ávinningur af starfsemi sem fellur á fólk sem er ekki aðili að viðskiptunum sem valda honum: verksmiðja sem mengar ána leggur kostnað á notendur neðar við hana sem greiddu ekkert, á meðan bólusettur einstaklingur veitir öllum ávinning sem sýkingarhætta þeirra minnkar hjá. Séu þeir látnir í friði framleiða markaðir of mikið af starfsemi með neikvæð ytri áhrif og of lítið af þeirri með jákvæð.

Upplýsingaósamhverfa verður þegar annar aðili viðskipta veit verulega meira en hinn – seljandi notaðs bíls veit meira um sögu bílsins en kaupandinn, sjúklingur veit minna um greiningu sína en læknirinn. Ef ekkert er að gert getur þetta kallað fram neikvætt val (aðeins verstu áhættur verða eftir í tryggingasjóði þegar iðgjöld hækka) eða siðferðilega áhættu (aðili sem er varinn gegn áhættu tekur meira af henni á sig), og hvort tveggja getur minnkað eða hrunið markað frekar en einungis misverðlagt.

Náttúruleg einokun er til þar sem fastur kostnaður atvinnugreinar er svo mikill miðað við kostnað við að þjóna einum viðskiptavini í viðbót að einn birgir getur þjónað öllum markaðnum ódýrar en keppinautar gætu – vatnslagnir og raforkuflutningur eru algeng dæmi, þar sem tvöföldun lagna eða lína væri sóun á auðlindum. Markaðsvald er almenna tilvikið þar sem náttúruleg einokun er öfgafull útgáfa: geta fyrirtækis til að hækka verð, eða takmarka framleiðslu, umfram samkeppnisstig án þess að missa alla viðskiptavini sína.

Ríkisbrestur er spegilmyndarhugtakið: íhlutun sem ætlað er að leiðrétta markaðsbrest skilur þess í stað auðlindir eftir verr úthlutaðar en gallaði markaðurinn sem hún kom í stað. Hann er rannsakaður undir valdakenningu (public choice theory), þeirri grein hagfræðinnar sem beitir sömu eiginhagsmunasömu, skynsömu leikanda-forsendunni á kjósendur, stjórnmálamenn og embættismenn og hefðbundin hagfræði beitir á neytendur og fyrirtæki, og hafnar eldri hugmyndinni um embættismenn sem hlutlausa verndara almannahagsmuna.

Ábatasókn (rent-seeking) er leit að tekjum með því að hagræða reglum eða úthlutun frekar en með því að framleiða nokkuð verðmætt – að beita hagsmunagæslu fyrir verndartolli, leyfi eða niðurgreiðslu er ábatasókn þar sem erfiðið nær í fyrirliggjandi virði frekar en að skapa nýtt. Eftirlitsyfirtaka er sérstök, skaðleg mynd af þessu: eftirlitsaðili sem stofnaður er til að hafa eftirlit með atvinnugrein fer þess í stað að þjóna hagsmunum þeirrar greinar, venjulega með miðlun sérþekkingar, starfshorfum eftir starfslok og ósamhverfri hagsmunagæslu frekar en hreinni spillingu.

X-óskilvirkni, hugtak sem hagfræðingurinn Harvey Leibenstein smíðaði, nefnir innra slaka – offjölgun starfsmanna, veikan kostnaðaraga, litla áreynslu – sem læðist inn í hvaða skipulagsheild sem er einangruð frá samkeppnisþrýstingi, hvort sem er einokunarfyrirtæki eða opinber einokunarstofnun. Umbjóðenda-umboðsmannsvandinn lýsir bilinu sem opnast hvenær sem einn aðili (umboðsmaðurinn) kemur fram fyrir annan (umbjóðandann) en hefur ólíka hagsmuni og betri upplýsingar: borgarar framselja til stjórnmálamanna, sem framselja til embættismanna, og hver hlekkur bætir við upplýsingum sem umbjóðandinn getur ekki fylgst fullkomlega með. William A. Niskanen líkanaði forstöðumenn stofnana sem fjárlagahámarkara sem hvatar þrýsta í átt að stærri fjárlögum en almannahagsmunir réttlættu, því löggjafar eiga erfitt með að sjá raunverulegan kostnað stjórnsýslunnar.

Bestu starfsvenjur

1. Nefndu tiltekinn markaðsbrest áður en þú nefnir úrræðið. Segðu hvort þú standir frammi fyrir almannagæðum, ytri áhrifum, upplýsingaósamhverfu, náttúrulegri einokun eða venjulegu markaðsvaldi, því hver hefur ólíka lausn í för með sér – niðurgreiðsla, skattur, upplýsingaskylda, verðstýring og samkeppnisstefna eru ekki skiptanleg.
2. Líttu á ríkisbrest sem greiningu, ekki móðgun. Ábatasókn, yfirtaka og X-óskilvirkni eru tiltekin, athuganleg mynstur með tilteknar orsakir; komdu að því hver þeirra, ef nokkur, er raunverulega til staðar áður en þú gengur út frá að umbætur þýði einfaldlega að skera skipulagsheildina niður.
3. Veldu tæki í samræmi við brestinn, ekki sjálfgefna afstöðu skipulagsheildarinnar. Stofnun sem alltaf setur reglur, alltaf útvistar eða alltaf færir þjónustu inn í húsið er að fínstilla fyrir vana frekar en fyrir bresti sem er fyrir framan hana.
4. Þar sem ekki verður komist hjá náttúrulegri einokun skaltu setja um hana reglur eða eiga hana, en halda aðfangamörkuðum umhverfis hana samkeppnishæfum. Þú getur sjaldan skapað samkeppni um vatnslögnina sjálfa, en þú getur það fyrir fyrirtækin sem byggja hana, viðhalda henni eða rukka eftir henni.
5. Aðgreindu hlutverk fjármögnunaraðila, eftirlitsaðila og veitanda hvar sem þú getur. Að þjappa öllum þremur í eina stofnun fjarlægir innri varnir sem annars drægju fram ábatasókn eða yfirtöku áður en hún festist í sessi.
6. Gefðu afurðum utan markaðar skýran mælikvarða á virði og notaðu samanburðaraðila í stað skorts á samkeppnisþrýstingi. Án markaðsverðs hefur stofnun engan sjálfvirkan aga gegn X-óskilvirkni; smíðaður einingarkostnaður eða árangursmælikvarði, samanborinn við sambærilega veitendur, endurskapar hluta af þeim aga.
7. Birtu hverja eftirlitsaðilinn hittir og hvenær, jafn reglulega og þú birtir úrskurði hans. Yfirtaka þróast venjulega smám saman og löglega, með upplýsingaforskoti og starfsmannaskiptum um snúningsdyr, svo gagnsæi um samskipti er ódýrara en spillingarrannsókn eftir á.
8. Byggðu inn lokunar- eða yfirferðarákvæði í sérhverja íhlutun sem réttlætt er með markaðsbresti. Aðstæðurnar sem réttlættu hana geta breyst; vald sem veitt er til að leysa vandamál eins áratugar ætti ekki þegjandi að verða varanlegur réttur.
9. Beindu hverri ábatarentu sem veiting skapar í raun aftur til almennings, í stað þess að láta eins og hún sé ekki til. Leyfi eða sérleyfi sem skapar skortvirði ætti að hafa það virði innheimt með uppboði eða gjaldi, ekki skilið eftir sem happafeng fyrir þann sem heldur því.
10. Vegðu rekstrargetu samhliða lögmæti og virði áður en þú ákveður hver veitir, og endurskoðaðu þau mörk á föstum hring. Úrræði sem lítur rétt út á bókhaldi markaðsbrests og ríkisbrests en sem skipulagsheild þín getur ekki afhent er ekki raunverulegur kostur, og að bíða eftir hneyksli til að koma af stað yfirferð tryggir að hún fari fram við verstu aðstæður (sjá Viðfangsefni 1.2 — Stefnumótandi þríhyrningurinn: lögmæti, virði og geta).

Spurningar til að ræða með teyminu

Hvaða tiltekni markaðsbrestur, ef nokkur, réttlætir aðkomu okkar að þessari þjónustu? Gangið í gegnum flokkunina – almannagæði, ytri áhrif, upplýsingaósamhverfa, náttúruleg einokun, markaðsvald – og verið heiðarleg ef engin á greinilega við. Óljós tilvísun í „markaðsbrest“ almennt er ekki greining; hún er leið til að komast hjá einni. Ef skipulagsheild ykkar veitir eitthvað sem samkeppnismarkaður gæti veitt fullkomlega vel, þarf réttlætingin að koma annars staðar frá, svo sem jafnræði, og þið ættuð að segja það berum orðum frekar en að grípa til rökstuðnings sem passar ekki. Skrifið greininguna niður fyrir næstu fjárlagalotu, svo teymið deili um sömu fullyrðinguna frekar en að tala hvert framhjá öðru.

Hvar í okkar eigin skipulagsheild hefði fjárlagahámarkandi embættismaður mest svigrúm til athafna? Líkan Niskanens gerir ráð fyrir að forstöðumenn stofnana þrýsti á stærri fjárlög og fleira starfsfólk því löggjafar og stjórnir eiga erfitt með að sannreyna raunverulegan kostnað stofnunarinnar. Greinið hvar eftirlit er þynnst í ykkar eigin uppbyggingu – tæknileg starfsemi sem stjórn ykkar getur ekki metið sjálfstætt, eða áætlun án ytri viðmiðunar. Spyrjið hvaða sönnunargögn, ef einhver, myndu í raun afhjúpa slaka ef hann hefði læðst þar inn, frekar en að gera ráð fyrir að góður ásetningur sé nægileg trygging. Ef enginn getur svarað með tilteknum mekanisma, líttu á þá þögn sjálfa sem niðurstöðuna.

Hver hefur eftirlit með eftirlitsaðilanum, og hvernig myndum við vita ef yfirtaka væri að hefjast? Yfirtaka boðar sig sjaldan sem spillingu; hún birtist sem hægt rek í því hvers sönnunargögn vega þyngst, hvers fundir eru oftastir og hvers starfsfólk flytur auðveldast milli eftirlitsaðila og eftirlitsskylds aðila. Ekkert þessara skrefa lítur óviðeigandi út eitt og sér, sem er einmitt ástæða þess að mynstrið er hættulegt. Ræðið hvaða viðvörunarvísa skipulagsheild ykkar fylgist með, ef nokkra, og hver utan tengslanna er í stöðu til að taka eftir reki áður en það verður hneyksli. Ef heiðarlega svarið er „enginn“ er það bil í sjálfu sér þess virði að laga.

Ef við afhentum einkaaðila eða félagasamtökum þessa starfsemi á morgun, hvaða bilunarháttum myndum við skipta á milli hvaða? Sérhvert veitingarval skiptir einu áhættusniði út fyrir annað frekar en að útrýma áhættu alfarið. Útvistun gæti leyst X-óskilvirknivanda um leið og hún kynnir nýja upplýsingaósamhverfu, eða skipt yfirtökuáhættu út fyrir verðlagningaráhættu náttúrulegrar einokunar ef aðeins einn trúverðugur bjóðandi er til. Notaðu þessa spurningu til að þvinga fram samanburð eins og við eins, nefndu tiltekna bresti sem þú býst við að vinna og þann sem þú býst við að fá, frekar en að láta órannsakaða forsendu um að valkosturinn væri brestlaus standa óátalda.

Erum við að mæla kostnað, eða erum við að mæla virði? Þar sem markaðsverð er ekki til staðar er auðvelt að fara sjálfgefið í að fylgjast með því sem er eytt frekar en því sem er áorkað, einmitt skilyrðið þar sem X-óskilvirkni fer ógreind árum saman. Stöðugt, ómerkilegt útgjaldamynstur getur litið eins út hvort sem undirliggjandi þjónusta er framúrskarandi eða hljóðlega að versna. Ræðið hvort núverandi mælikvarðar ykkar myndu í raun afhjúpa læðandi slaka, og ef svarið er óvíst, líttu á að byggja þá getu sem brýnna en nokkurn einstakan fjárlagalið. Berðu svarið saman við hvernig raunverulegur markaðskeppinautur yrði dæmdur, á verði og gæðum saman, ekki útgjöldum einum.

Hvað myndu lögmæti og stuðningur ekki lifa af, jafnvel þótt skilvirknirökin fyrir öðrum veitanda væru loftþétt? Sum úrræði sem líta skilvirk út við greiningu markaðsbrests og ríkisbrests yrðu samt hafnað af borgurum eða kjörnum fulltrúum óháð tölunum – einkavæðing ástsællar staðbundinnar þjónustu, til dæmis, eða útvistun starfsemi sem borgarar búast við að einkennisklæddir opinberir starfsmenn sinni. Ræðið hvar sú lína liggur í raun fyrir skipulagsheild ykkar, byggt á sönnunargögnum um hvað borgarar hafa áður samþykkt eða hafnað, ekki eigin ágiskun forystunnar. Spyrjið hvort forystan sé heiðarleg um þá skorðu, eða dulbúi hana hljóðlega sem tæknileg rök til að komast hjá því að nefna hana sem pólitíska (sjá Viðfangsefni 1.2 — Stefnumótandi þríhyrningurinn: lögmæti, virði og geta).

Í reynd: dæmi um almannavirði

Northbridge er skálduð hafnarborg með um 240.000 íbúa, notuð hér eingöngu til að sýna hugtök viðfangsefnisins. Í áratugi var sorp- og endurvinnslusöfnun heimila rekin af eigin framkvæmdadeild borgarinnar, á kennslubókarlegum markaðsbrestsrökum: söfnunarleiðirnar voru náttúruleg einokun á hverfisskala, ósótt sorp skapaði neikvæð ytri áhrif (meindýr, sjúkdómahætta, ólögleg losun) sem ekkert heimili gat verðlagt rétt, og keppandi sorphirðufyrirtæki á sömu götum hefði þýtt tvöfaldar vörubílaleiðir án nokkurs skilvirknivinnings.

Eftir 20 ár fann nýkjörin borgarstjórn þjónustu sem enn virkaði en hafði smám saman orðið dýr. Samanburður við sambærilegar borgir sýndi að kostnaður Northbridge á hvert tonn sem safnað var var um 40% yfir miðgildi, bílafloti hennar eldri en meðaltal – hæg söfnun X-óskilvirkni sem sérhver einokunarveitandi á á hættu þegar ytri samanburður hættir. Fjármálaúttekt fann líka beittara vandamál: eini endurvinnsluvinnsluverktakinn, sem fékk samninginn níu árum áður án nýs útboðs, hafði stöðugt aukið „mengunargjöldin“ sem hann reikningsfærði borginni, og samningsstjórar úr sama litla fagnetinu og starfsfólk verktakans höfðu samþykkt hverja hækkun með lítilli rýni – vægt en raunverulegt tilvik yfirtöku án nokkurs misferlis sem samt kostaði almenning fé.

Frekar en að líta á þetta sem sönnun þess að opinber veiting sjálf hefði verið mistök skipti borgin greiningunni í tvo helminga sína. Rökin um náttúrulega einokun og ytri áhrif fyrir því að halda söfnun opinberlega skipulagðri stóðu enn: ekkert í kostnaðarframúrkeyrslunni breytti hagfræði þess að tvöfalda vörubílaleiðir, og óheftur einkamarkaður myndi líklega endurskapa sömu ytri áhættu með færri tökum til að laga hana. Það sem hafði brugðist var innri agi, ekki veitingarrökin. Viðbrögðin sameinuðu tæki: söfnun var áfram innanhúss, en skylt endurútboð á fimm ára fresti var tekið upp fyrir þá þætti sem raunverulega eru samkeppnishæfir, ytri kostnaðarsamanburðarráð var stofnað sem skilaði skýrslum beint til kjörinna borgarfulltrúa, og fundarskrár með verktökum voru birtar eftir að staðbundnir blaðamenn spurðu hvers vegna enginn hefði farið yfir gjöldin. Ekkert af þessu krafðist þess að yfirgefa opinbera veitingu; hver úrbót miðaði að því tiltekna ríkisbrestsmynstri sem hafði komið fram.

Fjögur geirasjónarhorn

Sveitarfélög

Sveitarfélög eru óhóflega oft beinir eigendur innviða náttúrulegrar einokunar – vatns, sorps, staðbundinna vega, staðbundinna almenningssamgangna – því hagfræði þess að tvöfalda lagnir eða birgðastöðvar bítur harðast á hverfisskala. Þessi nánd við borgara þýðir að lögmætisbrestir birtast hratt og persónulega, en staðbundinn birgjamarkaður er oft þunnur, sem gerir samkeppnishæfni erfiðari en kennslubókarúrræðið gerir ráð fyrir. Yfirtökuáhætta hér liggur oftar í gegnum lítil, þétt tengd staðbundin birgjasamfélög en stór landsbundin hagsmunagæslufyrirtæki.

Ríkisvald

Ríkisvöld setja rammann – samkeppnislög, geirabundið eftirlit, skatta- og niðurgreiðsluhönnun – sem ætlað er að leiðrétta markaðsbrest í öllu hagkerfinu, sem er líka ástæða þess að landsstofnanir hýsa stærstu stjórnsýslurnar og skörpustu fjárlagahreyfingar í anda Niskanens. Geirabundnir eftirlitsaðilar í orku, fjarskiptum eða fjármálum eru sígilt umhverfi eftirlitsyfirtöku, því sérþekkingin sem þarf til að hafa eftirlit með flókinni atvinnugrein er af skornum skammti og samþjöppuð hjá sama fólki og færist milli eftirlitsaðila og eftirlitsskylds aðila. Landsendurskoðunarstofnanir eru til að stórum hluta til að gefa löggjafanum, og á bak við hann borgaranum, óháða athugun á umboðsmanninum sem hann hefur framselt svigrúm til.

Félagageirinn og félagasamtök

Félagasamtök og frjáls félagasamtök eru oft til að fylla eyður í gæðum sem hvorki markaður né ríki mun fjármagna að fullu – markaðsbrestsröksemd framlengd um eitt skref, til gæða sem metin eru sameiginlega en sem jafnvel kosningahvatar fjármagna ekki áreiðanlega. En geirinn hefur sína eigin útgáfu af umbjóðenda-umboðsmannsvandanum: fjármögnunaraðili stendur í hliðstæðri stöðu og borgari-umbjóðandi en er oft fjarlægari afhendingu en kjósandi er stjórnsýslu, og stjórnir geta staðið frammi fyrir sömu upplýsingaósamhverfu gagnvart starfsfólki í framlínu og löggjafar gagnvart stjórnsýslu. Tilgangsrek – skipulagsheild sem þjónar smám saman forgangsmálum fjármögnunaraðila frekar en þörfum þiggjenda – er næsta hliðstæða þessa geira við yfirtöku.

Fjölþjóðlegt og alþjóðlegt

Ytri áhrif þvert á landamæri – loftslagsbreytingar, farsóttir, fjármálasmitun – eru markaðsbrestir sem ekkert eitt fullvalda ríki getur innvortið eitt og sér, hin staðlaða réttlæting fjölþjóðlegra stofnana. En ríkisbrestshliðstæðan stækkar óþægilega: enginn einn kjósendahópur er endanlegur umbjóðandi yfir skrifstofu, aðildarríki geta stundað eigin ábatasókn innan reglna stofnunarinnar, og sama upplýsingaósamhverfa sem lætur landsstjórnsýslu yfirstíga löggjafa sinn getur látið alþjóðlega stofnun yfirstíga snúningsstjórn fulltrúa. Þar sem útgangur og rödd eru veikari á þessum skala bera gagnsæi og óháð mat enn meira af ábyrgðarbyrðinni en á landsvísu.

Algeng mistök

Greining eftir hugmyndafræði, ekki eftir flokkun. Leiðtogi sem hefur ákveðið fyrirfram að markaðir virki alltaf, eða ríkið virki alltaf, grípur til þeirrar bilunarsögu sem passar niðurstöðunni sem þegar er haldið, frekar en að athuga hvaða brestur er í raun til staðar. Kostnaðurinn er úrræði sem miðar að engu raunverulegu.

Yfirtaka klædd sem sérþekking. Þar sem eftirlit með flókinni atvinnugrein krefst fólks sem skilur hana, og það fólk kemur yfirleitt úr henni eða fer að vinna í henni, lítur yfirtaka sjaldan út eins og spilling; hún lítur út eins og sanngjörn-hljómandi tæknileg virðing. Kostnaðurinn safnast hægt upp, þar sem reglur fara að hygla stöðugt þeim sem fyrir eru umfram nýja aðila eða neytendur.

Eilífa tilraunaverkefnið. Áætlun sem sett er af stað til að leiðrétta markaðsbrest er aldrei formlega yfirfarin gegn lokunarskilyrðinu sem réttlætti hana, svo hún heldur áfram á tregðu löngu eftir að það skilyrði hefur breyst. Kostnaðurinn eru auðlindir læstar í úrræði sem hefur hljóðlega hætt að passa við vandann.

Ábatasókn dulbúin sem þjónustuveiting. Verktaki eða verndaður birgir stækkar smám saman umfang þess sem hann reikningsfærir, með skiptikostnaði og upplýsingaforskoti langvarandi sambands frekar en nokkrum einum dramatískum verknaði. Kostnaðurinn fellur á þann sem borgar að lokum, venjulega ósýnilega, með læðandi gjöldum frekar en fyrirsagnarhækkun á verði.

Ábyrgðarlausa stofnunin með armslengdarfjarlægð. Stofnun sem sett er á fót til að vera „óháð daglegum stjórnmálum“ getur rekið til að verða óháð ábyrgð með öllu, án umbjóðanda sem er í stöðu til að fylgjast með hvort forgangsmál hennar endurspegli enn almannahagsmunina sem hún var stofnuð til að þjóna. Kostnaðurinn er umbjóðenda-umboðsmannsbil sem enginn ber ábyrgð á að loka.

Þroskalíkan

Gátlisti

• Nefndu tiltekinn markaðsbrest (almannagæði, ytri áhrif, upplýsingaósamhverfa, náttúruleg einokun, markaðsvald) að baki hverri þjónustu, eða viðurkenndu að enginn eigi við.
• Greindu hvar fjárlagahámarkandi hvati í anda Niskanens gæti starfað án eftirlits í skipulagsheild þinni.
• Staðfestu að hlutverk fjármögnunaraðila, eftirlitsaðila og veitanda séu byggingarlega aðskilin hvar sem unnt er.
• Berðu kostnað og árangur einokunarveittrar þjónustu saman við sambærilega veitendur að minnsta kosti árlega.
• Birtu samskiptaskrár eftirlitsaðila og atvinnugreinar og efnislegar samningsbreytingar.
• Athugaðu hverja íhlutun vegna markaðsbrests fyrir lokunar- eða yfirferðarákvæði og staðfestu að dagsetningin sé ekki liðin.
• Prófaðu hvort núverandi mælikvarðar myndu í raun afhjúpa læðandi X-óskilvirkni, ekki aðeins stöðug útgjöld.
• Raktu hvert leyfi eða skortvirði sem veiting skapar til þess hvort ábatarenta þess er innheimt fyrir almenning eða skilin eftir sem happafengur.
• Spyrðu, fyrir hverja fyrirhugaða breytingu á veitanda, hvaða tiltekinni bilunaráhættu er skipt út fyrir hvaða.
• Staðfestu að lögmæti og geta hafi verið vegin samhliða skilvirknirökunum, ekki yfirtroðin af þeim.

Helstu heimildir

Flokkun markaðsbrests byggir á nýklassískri velferðarhagfræðihefð, þar sem næst stendur verk Ronalds Coase um ytri áhrif og viðskiptakostnað. Hefð ríkisbrests og valdakenninga byggir á verki James M. Buchanan og Gordons Tullock um stjórnskipunarlegt og sameiginlegt val og á líkani Williams A. Niskanen af fjárlagahámarkandi stjórnsýslu. Samþættingin sem lítur á báða bilunarhætti sem inntak í stefnumótandi dómgreind, ekki tæknilegan oddaatkvæðisaðila, fylgir grundvallarverki Marks H. Moore um almannavirði, studd samanburðarstjórnarháttargögnum frá OECD og Alþjóðabankanum.

Tilvísanir

1. Market failure — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Market_failure
2. Government failure — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Government_failure
3. Public good (economics) — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Public_good_(economics)
4. Externality — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Externality
5. Information asymmetry — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Information_asymmetry
6. Natural monopoly — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_monopoly
7. Public choice theory — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Public_choice_theory
8. Regulatory capture — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Regulatory_capture
9. Rent-seeking — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Rent-seeking
10. X-inefficiency — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/X-inefficiency
11. Principal–agent problem — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Principal%E2%80%93agent_problem
12. William A. Niskanen — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/William_A._Niskanen
13. The Problem of Social Cost — R. H. Coase, Journal of Law and Economics, Vol. 3 (1960), pp. 1–44, published by the University of Chicago Press — https://www.jstor.org/stable/724810
14. The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy — James M. Buchanan and Gordon Tullock, Liberty Fund (Econlib edition) — https://www.econlib.org/library/Buchanan/buchCv3.html
15. Bureaucracy and Representative Government — William A. Niskanen, Aldine, Atherton (1971) — https://archive.org/details/bureaucracyrepre0000nisk
16. Creating Public Value: Strategic Management in Government — Mark H. Moore, Harvard University Press (1995) — https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674175587
17. Worldwide Governance Indicators — World Bank — https://www.worldbank.org/en/publication/worldwide-governance-indicators
18. Government at a Glance 2025 — OECD — https://www.oecd.org/en/publications/2025/06/government-at-a-glance-2025_70e14c6c.html