Hagsmunaaðilar, borgarar og samframleiðsla

Hvers vegna þetta skiptir máli fyrir almannavirði

Lýðheilsuteymi getur fjármagnað hverja heilsugæslustöð og mannað hverja símalínu sem það hefur efni á, og bólusetningarátak mun samt mistakast ef of fáir bretta upp ermina. Sveitarfélag getur smíðað gallalausa endurvinnslusöfnunaráætlun, og endurvinnsluhlutfallið mun samt staðna ef heimili flokka ekki sorp sitt rétt. Skattayfirvöld geta einfaldað hvert eyðublað, og tekjur munu samt leka ef skattgreiðendur trúa ekki að kerfið sé nógu sanngjarnt til að fara eftir því af fúsum vilja. Í hverju tilviki leggur skipulagsheildin til nauðsynleg en ónóg skilyrði fyrir niðurstöðunni; borgarinn leggur til afganginn.

Þetta er óþægileg staðreynd fyrir skipulagsheildir sem voru byggðar, fjármagnaðar og mældar eins og starf þeirra stöðvaðist þar sem þjónustan er veitt. Stjórnunarmenning sem erfð er úr iðnaði eða smásölu lítur á borgarann sem viðskiptavin sem fær fullunna vöru. Kenningin um almannavirði lítur á borgarann sem annað vinnuafl, þar sem hegðun, samþykki og áreynsla eru inntak í niðurstöðuna, ekki aðeins dómur um hana. Það hefur beinan kostnað að fá þetta rangt: áætlanir eru hannaðar, fjármagnaðar og metnar í kringum starfsemi skipulagsheildarinnar frekar en sameiginlegu starfsemina sem raunverulega framleiðir árangurinn, og standa sig síðan undir væntingum af ástæðum sem skipulagsheildin skoðar aldrei.

Þetta viðfangsefni er líka þar sem bókin gerir upp spurningu sem fyrri fjögur viðfangsefni skildu eftir opna: hvers dómgreind ræður þegar ákveðið er hvað er opinberlega verðmætt til að byrja með. Umboðsumhverfið (sjá Viðfangsefni 1.2 — Stefnumótandi þríhyrningurinn: lögmæti, virði og geta) er uppspretta lögmætis og stuðnings sem opinber stjórnandi þarf til að fylgja eftir virðistillögu. Þetta viðfangsefni spyr hverjir byggja það umhverfi umfram formlega keðju kjörins valds, og hvað það þýðir fyrir borgara að taka beinan þátt í að ákveða og framleiða virði, frekar en aðeins að samþykkja það með atkvæði á nokkurra ára fresti.

Lykilhugtök

Hagsmunaaðili er sérhver einstaklingur eða hópur sem hefur áhrif á, eða verður fyrir áhrifum af, því að skipulagsheild sækist eftir markmiðum sínum – skilgreining sem rakin er til minnisblaðs Stanford Research Institute frá 1963 og þróuð í fulla stjórnunarkenningu af fræðimanninum R. Edward Freeman á níunda áratugnum (sjá Stakeholder (corporate)). Á forsendum almannavirðis er hagsmunaaðilakort einnar áætlunar vítt: notendur þjónustunnar, skattgreiðendur sem fjármagna hana hvort sem þeir nota hana eða ekki, kjörnir fulltrúar sem heimila hana, afhendingaraðilar og verktakar, starfsfólk í framlínu, eftirlitsaðilar og – fyrir allt með fleiri ára tímahorn, svo sem lífeyrismál eða loftslagsaðlögun – komandi kynslóðir sem hafa hvorki atkvæði né rödd í dag en munu erfa afleiðingarnar.

Borgarar gegna að minnsta kosti þremur ólíkum hlutverkum á þessu korti, og að rugla þeim saman er endurtekin uppspretta stefnubresta. Sem neytendur fá borgarar þjónustu og meta hana út frá þægindum, svörun og gæðum, svipað og þeir myndu meta viðskipti á einkamarkaði. Sem kjósendur veita borgarar stofnunum og embættismönnum sem móta stefnu lögmæti, í reglubundnum og mjög samandregnum samþykkisverknaði. Sem samframleiðendur leggja borgarar til áreynslu, upplýsingar, fylgni eða hegðunarbreytingu sem er bein aðföng í niðurstöðuna sjálfa – að mæta í heilsufarsskoðun, flokka endurvinnanlegt, tilkynna holu í vegi, hafa eftirlit með heimanámi barns, eða einfaldlega hlýða reglugerð vegna þess að hún er skilin sem lögmæt. Einn borgari gegnir venjulega öllum þremur hlutverkum samtímis gagnvart sömu skipulagsheild, og opinberir stjórnendur sem hanna aðeins fyrir tvö fyrstu munu standa sig undir væntingum á niðurstöðum sem velta á þriðja.

Samframleiðsla, hugtakið sem þetta viðfangsefni er heimili fyrir, táknar beina aðkomu borgara og þjónustunotenda að hönnun og afhendingu opinberrar þjónustu, frekar en sem óvirkra þiggjenda þjónustu sem fagfólk hannar og afhendir alfarið (sjá Co-production (public services)). Hugtakið er upprunnið í verkum bandaríska stjórnmálahagfræðingsins Elinor Ostrom (sjá Elinor Ostrom), sem tók eftir á áttunda áratugnum að árangur lögreglunnar í Chicago velti jafn mikið á því að borgarar tilkynntu glæpi og störfuðu með rannsóknum og á starfsemi lögreglunnar sjálfrar, og sem síðar alhæfði niðurstöðuna: margar opinberar niðurstöður eru framleiddar í sameiningu af „venjulegum framleiðanda“ (opinberu skipulagsheildinni) og „neytandaframleiðanda“ (borgaranum eða samfélaginu), og niðurstöður líða fyrir ef framlag annars hvors er hannað burt. Víðtækari arfleifð Ostrom, þróuð í bók hennar um stjórnun sameiginlegra auðlinda (sjá Governing the Commons), útvíkkaði þessa innsýn til stjórnunar sameignar: auðlindir eins og vökvunarkerfi, fiskveiðar og skóga – gæði sem hagfræðingar flokka sem sameiginlegar auðlindir því kostnaðarsamt er að útiloka fólk frá þeim en þau eru keppnisleg í neyslu (sjá Common-pool resource) – er oft best viðhaldið ekki með ríkisstjórn eða einkavæðingu heldur af notendunum sjálfum, skipulögðum undir reglum sem þeir áttu þátt í að setja. Línan frá stjórnun sameignar til samframleiðslu opinberrar þjónustu er bein: hvort tveggja hvílir á þeirri innsýn að fólkið sem notar auðlind eða þjónustu er líka auðlind til að framleiða hana vel.

Samframleiðsla tekur á sig mismunandi myndir eftir því hverjir taka þátt. Einstaklingssamframleiðsla er einn borgari sem leggur til eigin niðurstöðu (stýrir langvinnum sjúkdómi, skilar nákvæmu skattframtali). Hópsamframleiðsla er hópur borgara sem vinnur með skipulagsheild að sameiginlegri staðbundinni niðurstöðu (hverfisgæsla, foreldra- og kennarafélag). Sameiginleg samframleiðsla stækkar þetta upp í heilt samfélag sem mótar þjónustukerfi, venjulega með skipulagðri þátttöku frekar en óformlegu erfiði.

Skipulögð þátttaka sjálf spannar litróf, sem bandaríski skipulagsfræðingurinn Sherry Arnstein raðaði með áhrifamiklu líkani sínu um stigskipt þátttökustig borgara, frá hagræðingu og upplýsingagjöf, gegnum samráð, til samstarfs og borgarastjórnar (sjá Sherry Arnstein). Þrír mekanismar eru á efri enda þess litrófs og koma fyrir um alla bókina. Rökræðulýðræði lýsir ákvörðunarferlum þar sem rökstudd umræða meðal þátttakenda, ekki einföld samlagning fyrirfram mótaðra óska með atkvæðagreiðslu, er uppspretta lögmætis (sjá Deliberative democracy). Borgaraþing útfærir þetta í stórum stíl: hópur fólks valinn með hlutkesti úr almenningi, að stórum hluta fulltrúi hans, gefinn tími, jafnvægi í gögnum og sérfræðiinnlegg til að ráðgast um tiltekna spurningu og skila tillögum (sjá Citizens' assembly). Þátttökufjárlagagerð gefur íbúum beina, bindandi rödd um hvernig hluta opinberra fjárlaga er varið, venjulega með tillögufundum í hverfum og opinberri atkvæðagreiðslu í kjölfarið (sjá Participatory budgeting). Samhönnun, oftar skráð undir víðari fyrirsögn þátttökuhönnunar, felur í sér borgara og þjónustunotendur sem virka samstarfsaðila í að hanna þjónustu, ekki aðeins sem viðfang samráðs um hönnun sem aðrir gerðu (sjá Participatory design).

Að lokum fjallar þetta viðfangsefni um umboðsumhverfið frá sérstöku sjónarhorni (sjá Viðfangsefni 1.2 — Stefnumótandi þríhyrningurinn: lögmæti, virði og geta, sem skilgreinir það formlega sem mengi aðila – kjörinna fulltrúa, eftirlitsstofnana, fjölmiðla, hagsmunahópa – sem stuðning þarf til að fylgja eftir virðistillögu). Þetta viðfangsefni bætir við að víðtækt almennt samþykki er sjálft hluti þess umhverfis, og að samþykki sem aflað er aðeins með reglubundnum kosningum er þynnra og viðkvæmara en samþykki sem er endurnýjað með áframhaldandi þátttöku. Áætlun getur verið algerlega lögleg og samt svelt af þeirri samvinnu almennings sem hún þarf til að virka.

Bestu starfsvenjur

1. Kortleggðu allt hagsmunaaðilamengið áður en inngripið er hannað, ekki eftir. Greindu þjónustunotendur, skattgreiðendur sem ekki nota þjónustuna, afhendingaraðila, starfsfólk í framlínu og hvern þann hóp sem verður fyrir ytri áhrifum, og athugaðu hverja þeirra hönnunin meðhöndlar nú aðeins sem áheyrendur.
2. Aðgreindu spurninguna um borgarann sem neytanda frá spurningunni um borgarann sem samframleiðanda í hverri endurhönnun þjónustu. Spyrðu bæði „er þetta þægilegt og svarar það?“ og „hvað krefst þessi hönnun að borgarinn leggi af mörkum, og höfum við gert það framlag auðvelt og skýrt skilið?“
3. Hannaðu samframleiðsluverkefnið af jafn mikilli vandvirkni og verkefni fagfólksins. Ef niðurstaða veltur á að borgari fylli út eyðublað rétt, mæti á tíma eða breyti hegðun, meðhöndlaðu það skref með sama hönnunaragi – notendaprófunum, einföldu máli, lágmarksnúningi – og beitt er á hlið fagfólksins í þjónustunni.
4. Veldu þátttökumekanisma sem passar við ákvörðunina. Notaðu léttvægt samráð fyrir lítilvæg, afturkræf mál; áskildu borgaraþing og önnur rökræðusnið fyrir ákvarðanir sem eru mikilvægar, gildahlaðnar eða of pólitískt hlaðnar til að venjuleg fulltrúaumræða leysi vel.
5. Birtu hverju þátttakan breytti, ekki aðeins að hún hafi átt sér stað. Lokaðu lykkjunni með því að greina frá, á einföldu máli, hvaða tillögur úr borgarahópi, fjárlagalotu eða samráði voru samþykktar, aðlagaðar eða hafnað, og hvers vegna.
6. Fjármagnaðu samframleiðslu almennilega í stað þess að líta á hana sem ókeypis vinnuafl. Sjálfboðatími, samfélagssérþekking og áreynsla borgara hefur raunverulegan kostnað fyrir fólkið sem leggur hana fram; gerðu ráð fyrir þjálfun, útgjöldum og stuðningi í stað þess að gera ráð fyrir að þátttaka kosti skipulagsheildina ekkert.
7. Ráðaðu með tilliti til fulltrúa, ekki bara áhuga. Sjálfvalin þátttaka ofmetur fólk með tíma, sjálfstraust og fyrra traust á stofnunum; notaðu lagskipt úrtak eða markvissa útrás fyrir allt sem á að tákna almenning, í samræmi við starfsvenjur sem þróaðar voru fyrir borgaraþing.
8. Gefðu samhönnunaraðilum raunverulegt vald yfir einhverjum hluta ákvörðunarinnar. Þátttaka sem stöðvast við samráð, án bindandi áhrifa, kennir þátttakendum að innlegg þeirra skipti ekki máli og eyðir trausti hraðar en að spyrja alls ekki.
9. Líttu á komandi kynslóðir og hagsmunaaðila sem eru ekki viðstaddir sem fastan dagskrárlið, ekki eftiráhugsun. Fyrir hverja áætlun með áhrifum sem ná út fyrir eina fjárlagalotu, nefndu hver ber afleiðingarnar og úthlutaðu einhverjum það verkefni að gæta þeirra hagsmuna í herberginu.
10. Byggðu upp fasta þátttökuinnviði frekar en að finna þá upp á ný fyrir hvert framtak. Viðhaldinn borgarahópur, endurtekin fjárlagalota eða staðlað samhönnunaraðferð lækkar kostnað og hækkar gæði næstu æfingar.
11. Greindu á milli lagalegs samræmis og áunnins samþykkis þegar greint er frá lögmæti. Áætlun getur uppfyllt hverja formlega kröfu – opinbera tilkynningu, athugasemdafrest, samþykki – og samt skort það víðtæka almenna samþykki sem þetta viðfangsefni snýst um; fylgstu með báðu sérstaklega.
12. Þjálfaðu starfsfólk í að deila valdi, ekki aðeins að safna skoðunum. Samframleiðsla og samhönnun krefjast þess að fagfólk meðhöndli þekkingu borgara sem gilt inntak í hönnunarákvarðanir, færni sem formleg þjálfun í þjónustuafhendingu kennir sjaldan ein og sér.

Spurningar til að ræða með teyminu

Hverja lítum við aðeins á sem áheyrendur þessarar þjónustu, og hvað myndi breytast ef við litum á þá sem samframleiðendur? Gangið í gegnum helstu þjónustulínur ykkar og spyrjið fyrir hverja hvort árangur velti á hegðun, fylgni eða áreynslu borgara sem núverandi hönnun gengur einfaldlega út frá að gerist. Ef svo er, er borgarinn þegar samframleiðandi niðurstöðunnar, hvort sem skipulagsheild ykkar hefur hannað fyrir það hlutverk eða ekki. Ræðið hvað myndi breytast í mönnun, samskiptum eða þjónustuhönnun ef þetta ósjálfstæði væri gert skýrt og skipulagt fyrir, frekar en látið óbeint og vonast eftir.

Hvar hvílir lögmæti okkar nú aðeins á því að hafa unnið kosningar eða samning, frekar en á áframhaldandi samþykki almennings? Kosningar og innkaupaferli eru raunverulegar uppsprettur valds, en þau endurnýjast sjaldan og samandraga mikinn ágreining í eina tvíundarniðurstöðu. Greindu eina áætlun þar sem stuðningur almennings lítur þunnur út milli kosningalota, og ræðið hvernig léttari, tíðari leið til að meta og endurnýja samþykki gæti litið út fyrir hana. Íhugið hvað það kostaði að reka hana, og hvað það kostaði að gera það ekki.

Hvaða þátttökuæfingar okkar hafa breytt ákvörðun, og hverjar hafa aðeins upplýst um ákvörðun sem þegar var tekin? Þátttaka sem breytir aldrei niðurstöðu kennir almenningi að draga sig í hlé, og fréttir af þeirri reynslu berast hraðar en nokkurt boð í næsta samráð. Farið heiðarlega yfir síðustu tvö eða þrjú samráð eða hópa og greinið hvað, ef eitthvað, var öðruvísi eftir þau vegna þeirra. Ræðið hvað þyrfti að vera satt – í umboði, tímasetningu eða valdi – til að næsta hefði raunveruleg áhrif.

Hverra rödd vantar kerfisbundið í þátttökuferli okkar, og hvers vegna? Þátttaka sem treystir á að fólk gefi tíma sinn ofmetur gjarnan þá með sveigjanlega dagskrá, sjálfstraust gagnvart stofnunum og fyrra traust á að þátttaka sé þess virði. Ræðið hvaða hópar sem áætlanir ykkar hafa áhrif á eru ólíklegastir til að mæta óboðnir, og hvernig markviss, fjármögnuð tilraun til að ná til þeirra – frekar en almennt opið boð – myndi líta út. Vegið þetta á móti víðtækari jafnræðisspurningunni um hver nýtur góðs af þátttöku (sjá Viðfangsefni 3.5 — Jafnræði, sanngirni og dreifingarréttlæti), því ójöfn þátttaka getur hljóðlega endurskapað ójafnar niðurstöður.

Hvernig myndi þessi ákvörðun líta öðruvísi út ef við notuðum rökræðumekanisma í stað venjulegs samráðs? Venjulegt samráð safnar skoðunum sem fólk hefur þegar; rökræðumekanismar eins og borgaraþing gefa þátttakendum tíma, jafnvægi í gögnum og röksemdir hvers annars áður en þeir mynda sér skoðun. Veldu eina raunverulega umdeilda ákvörðun á núverandi dagskrá og ræðið hvort hún sé af því gildahlaðna, mikilvæga tagi sem myndi njóta rökræðusniðs, eða hvort það væri óhóflegt miðað við raunverulegt vægi ákvörðunarinnar. Verið heiðarleg um hvort tregðan til að prófa það snúist um kostnað, tíma eða löngun til að halda stjórn á svarinu.

Hvað myndi það kosta okkur, í fé og trausti, að fjárfesta of lítið í samframleiðslu borgara í eitt ár til viðbótar? Brestir í samframleiðslu birtast sjaldan sem einn dramatískur atburður; þeir birtast sem hægt hækkandi framfylgdarkostnaður, minnkandi sjálfviljug fylgni og þjónusta sem virkar tæknilega en nær ekki árangri sínum. Ræðið hverjar núverandi niðurstöður ykkar eru mest berskjaldaðar fyrir þessum hæga bilunarhætti, og hvernig hófleg, fjármögnuð fjárfesting í samframleiðslugetu myndi líta út sem valkostur við að uppgötva kostnaðinn síðar.

Í reynd: dæmi um almannavirði

Miðlungsstór svæðisbundin vatnsveita sem þjónaði bæði borgar- og dreifbýlisviðskiptavinum stóð frammi fyrir kunnuglegu vandamáli: margra ára þurrkar höfðu gert sjálfviljuga vatnssparnað nauðsynlegan, en tvö fyrri upplýsingaátök – reikningsinnlegg, auglýsingaskilti, skammlíf endurgreiðsla fyrir sparneytin tæki – höfðu aðeins skilað lítilli minnkun á heimilisnotkun. Innan veitunnar var forysta farin að lýsa skortinum sem „vandamáli um vitund almennings“, sem gaf í skyn að betri skilaboð væru það sem vantaði.

Nýráðinn forstöðumaður viðskipta- og samfélagsþjónustu hafnaði þessari framsetningu. Hún benti á að öll sparnaðarstefna veitunnar liti á heimili eingöngu sem áheyrendahóp til að upplýsa, þegar niðurstaðan sem hún þarfnaðist í raun – viðvarandi hegðunarbreyting þúsunda heimila – velti á heimilum sem samframleiðendum niðurstöðunnar. Hún lagði til að færa hluta markaðsfjárlaga yfir í aðra nálgun: fastan hóp hundrað íbúa, ráðna til að vera að stórum hluta fulltrúar þjónustusvæðisins eftir aldri, tekjum, stærð heimilis og skiptingu borgar og dreifbýlis, kallaðan saman til röð skipulagðra funda með verkfræðingum og vatnafræðingum veitunnar frekar en einnar könnunar.

Verkefni hópsins var þröngt og áþreifanlegt: að mæla með hvernig veitan ætti að skipta fastri upphæð milli þriggja kosta – sterkari endurgreiðslu fyrir vatnssparandi tæki, þrepaskiptrar verðlagningar sem hækkaði jaðarkostnað mikillar notkunar, og samhönnunarferlis í hverfum til að laga áveituvenjur utandyra að staðbundnum aðstæðum. Hópmeðlimir fengu sömu tæknilegu kynningar og stjórn veitunnar fékk, þar á meðal málamiðlanirnar sem hver kostur fól í sér fyrir jafnræði, þar sem þrepaskipt verðlagning átti á hættu að refsa stórum heimilum með lágar tekjur meira en efnuðum fjölskyldum með færri meðlimi.

Endanleg tillaga hópsins sameinaði alla þrjá á ólíkum skala: hófleg almenn endurgreiðsla, þrepaskipt kerfi með verndað lágnotkunarbil og samfélagsstýrðir áveituvinnuhópar í sex neyslumestu hverfunum, hver studdur en ekki rekinn af starfsfólki veitunnar. Stjórn veitunnar samþykkti tillöguna að mestu eins og hún var lögð fram og birti, hverfi fyrir hverfi, hvað hefði breyst í beinu framhaldi af innleggi hópsins. Átján mánuðum síðar hafði heimilisnotkun í sex tilraunahverfunum fallið enn frekar og haldist lengur en á sambærilegum svæðum sem fengu aðeins endurgreiðslu- og verðbreytingarnar. Starfsfólk veitunnar lýsti breytingunni minna sem samskiptasigri og meira sem viðurkenningu á því að sparnaður hefði aldrei verið eitthvað sem veitan ein gæti afhent; það var eitthvað sem veitan og viðskiptavinir hennar urðu að framleiða saman, og hópurinn hafði einfaldlega gert það samstarf rökrætt í stað þess að gengið væri út frá því.

Þessi sviðsmynd er lýsandi og skálduð; hún lýsir ekki áætlun neinnar raunverulegrar veitu.

Fjögur geirasjónarhorn

Sveitarfélög

Sveitarfélög standa næst þeim borgurum sem samframleiðsla þeirra veltur á, sem er bæði kostur og uppspretta álags: nálægðin gerir beina þátttökumekanisma eins og þátttökufjárlagagerð og hverfissamhönnun raunverulega framkvæmanlega í viðráðanlegum mæli, en hún þýðir líka að sami litli hópur áhugasamra íbúa er endurtekið beðinn að mæta, á meðan embættismenn standa frammi fyrir beinustu, augliti til auglitis ábyrgðarskyldu fyrir hvað það sem þátttökuæfing nær ekki að skila. Hagnýta listin á þessu stigi er agi í ráðningu – að ná til íbúa sem sækja ekki þegar sveitarstjórnarfundi – og eftirfylgni, því sveitarfélag getur ekki auðveldlega falið sig á bak við fjarlægð eða umfang þegar lofuð niðurstaða samráðs verður ekki að veruleika.

Ríkisvald

Þátttökumekanismar ríkisvalds eru yfirleitt formlegri, stærri í sniðum og fjær þeim borgurum sem þeir varða, sem ýtir í átt að fulltrúarökræðusniðum – landsbundnum borgaraþingum um tilteknar umdeildar spurningar – frekar en samfelldri staðbundinni samhönnun. Megináskorunin er að þýða tillögur víðtækt fulltrúa en nauðsynlega lítils rökræðuhóps í lögmæti fyrir ákvörðun sem mun hafa áhrif á milljónir sem tóku ekki beinan þátt; þetta krefst óvenju vandaðrar, gagnsærrar ráðningar og skýrslugjafar, því öll lögmætiskrafa æfingarinnar hvílir á að almenningur trúi að hópurinn hafi verið raunverulega fulltrúi og raunverulega hlustað hafi verið á hann.

Félagageirinn og félagasamtök

Félagasamtök og skipulagsheildir í félagageiranum eru oft stofnuð í kringum samframleiðslutengsl sem kjarnarekstrarlíkan – samhjálparfélög, sjálfshjálpar- og batahópar og samfélagssamtök eru oft til einmitt vegna þess að fólkið sem vandinn snertir er líka miðlægt í að leysa hann – sem gefur þessum geira náttúrulegt forskot á hugtökin í þessu viðfangsefni (sjá Viðfangsefni 3.8 — Stjórnun félagageirans og félagasamtaka fyrir stjórnarhætti sem styðja þetta). Sérstök áhætta er andstæða áhættu ríkisins: fjármögnunaraðili eða stjórn getur hljóðlega gert samframleidda þjónustu að faglegri þjónustu sem veitt er þiggjendum, í nafni samræmis eða áhættustýringar, og misst samfélagslega eignarhaldið sem gerði líkanið skilvirkt til að byrja með.

Fjölþjóðlegt og alþjóðlegt

Fjölþjóðlegar og alþjóðlegar stofnanir starfa fjærst einstökum borgurum og ná til þeirra yfirleitt, ef yfirleitt, gegnum landsstjórnir, borgaraleg samtök eða staðbundna samstarfsaðila, sem gerir beinan samframleiðslumekanisma erfiðari í rekstri og auðveldari að framkvæma yfirborðslega. Þróunaráætlanir eiga sér langa, skjalfesta sögu þátttökuæfinga sem leita samráðs við staðbundin samfélög án þess að gefa þeim raunverulegt vald yfir hönnunar- eða fjárveitingarákvörðunum; trúverðug útgáfa þessarar vinnu, tengd þátttökuþróunarfræðunum sem uxu upp úr sameignarrannsóknum Ostrom, krefst þess að raunverulega sé framselt hluti af fjárlögum eða hönnunarvaldi til staðbundinna og samfélagsstigs samstarfsaðila, ekki aðeins hlustunaræfing áður en höfuðstöðvar ákveða.

Algeng mistök

Samráðsleikhús. Skipulagsheild heldur samráð, borgarahóp eða athugasemdafrest eftir að efnisleg ákvörðun hefur í raun þegar verið tekin, og engin sýnileg breyting fylgir óháð því hvað þátttakendur segja. Þetta kostar meira en æfingin sjálf: þátttakendur sem álykta að innlegg þeirra hafi verið skraut verða erfiðari, ekki auðveldari, að fá til þátttöku næst, og fréttir af innantómu ferli berast um samfélagsnet hraðar en nokkurt boð.

Að líta á samframleiðslu sem ókeypis vinnuafl. Skipulagsheild endurhannar þjónustu þannig að hún velti á sjálfboðatíma, ólaunaðri umönnun eða áreynslu borgara án þess að gera ráð fyrir þjálfun, samræmingu og stuðningi sem sú áreynsla þarfnast, og jafnar í raun bókhaldið með því að færa kostnað yfir á heimili sem síst geta tekið við honum. Þetta skilar skammtímasparnaði og langtíma jafnræðisvanda, þar sem heimilin með minnst svigrúm í tíma eru þau sem viðbótarbyrðin lendir þyngst á.

Að rugla saman þeim hávaðasömustu og þeim sem eru fulltrúar. Opin, óskipulögð boð um þátttöku hygla kerfisbundið fólki með tíma, sjálfstraust og fyrra stofnanatraust, og framleiða þátttökuskrá sem lítur öflug út að magni en er skekkt að samsetningu. Ákvarðanir byggðar á því inntaki geta fest í sessi, frekar en leiðrétt, fyrirliggjandi ójöfnuð, því fólkið sem núverandi ástand þjónar verst er oft ólíklegast til að mæta óboðið.

Að hanna verkefni fagfólksins og horfa framhjá verkefni borgarans. Þjónusta er oft endurhönnuð með mikilli aga um eigin ferla skipulagsheildarinnar – verkflæði starfsfólks, málastjórnun, gagnakerfi – á meðan skrefið sem hönnunin krefst af borgaranum (að skilja bréf, fylla út eyðublað, mæta á tíma) fær enga sambærilega hönnunarathygli. Niðurstöður líða þá fyrir ástæður sem eigin árangursgögn skipulagsheildarinnar afhjúpa aldrei, því bilunarpunkturinn liggur utan þess sem skipulagsheildin mælir.

Að líta á umboðsumhverfið sem fullnægt með lögmæti einu. Áætlun uppfyllir hverja formlega kröfu – lögbundið samráð, samþykki stjórnar, lagaúttekt – og styrktaraðilar hennar álykta að lögmætisspurningin sé útkljáð, á meðan víðtækt almennt samþykki hefur í raun rýrnað eða aldrei myndast. Þetta bil kemur gjarnan fram á versta mögulega tíma: sem mótstaða almennings, ófylgni eða afturköllun þegar pólitískar aðstæður breytast, frekar en sem snemmbúin viðvörun sem skipulagsheildin hafði tækifæri til að bregðast við.

Þroskalíkan

Gátlisti

• Hagsmunaaðilakort teiknað fyrir þessa áætlun, þar á meðal skattgreiðendur sem ekki nota þjónustuna, afhendingaraðilar og komandi kynslóðir þar sem við á.
• Hlutverk borgarans í að framleiða niðurstöðuna (ekki aðeins að neyta þjónustunnar) gert skýrt í hönnun áætlunarinnar.
• Samframleiðsluverkefni borgara hannað af sömu vandvirkni og verkefni fagfólks (einfalt mál, lítill núningur, prófað með raunverulegum notendum).
• Þátttökumekanismi valinn til að passa við vægi, afturkræfni og umdeilanleika ákvörðunarinnar.
• Ráðningaraðferð fyrir hvern hóp eða rökræðuæfingu athuguð gegn þýðisgögnum með tilliti til fulltrúaleika.
• Fjármagn úthlutað fyrir raunverulegan kostnað við þátttöku borgara og samframleiðslu, ekki litið á hana sem ókeypis.
• Vald sem þátttökuæfingin hefur í raun sagt fyrirfram, á einföldu máli, við þátttakendur.
• Ferli til staðar til að birta hvað breyttist, og hvað ekki, vegna æfingarinnar.
• Jafnræðisáhrif þess hverjir taka þátt og hverjir ekki yfirfarin (sjá Viðfangsefni 3.5 — Jafnræði, sanngirni og dreifingarréttlæti).
• Lögmæti rakið sérstaklega frá lagalegu samræmi, svo áætlun sem er formlega traust en nýtur ekki stuðnings almennings sé sýnileg áður en hún bregst.
• Föst þátttökuinnviði íhuguð sem valkostur við einstaka æfingu fyrir endurteknar ákvarðanir.

Helstu heimildir

• Verk Elinor Ostrom um samframleiðslu og stjórnun sameignar, einkum Governing the Commons (1990) og grein hennar frá 1996 um samframleiðslu og þróun, fyrir fræðilegan grunn þess að borgarar séu framleiðendur, ekki aðeins neytendur, opinberra niðurstaðna.
• Grein Tony Bovaird frá 2007 í Public Administration Review um samframleiðslu notenda og samfélags, fyrir hagnýtan ramma um samframleiðsluhlutverk þvert á þjónustu.
• Samanburðarverk Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) um rökræðulýðræðisstofnanir, fyrir reynslugögn um hvernig borgaraþing og skyldir mekanismar eru hannaðir og hvar þeir heppnast eða mistakast.
• Þverlanda yfirlit Alþjóðabankans um þátttökufjárlagagerð, fyrir hagnýta leiðsögn um rekstur bindandi fjárlagaferla borgara í stórum stíl.
• Grein Sherry Arnstein frá 1969 um stiga borgaraþátttöku, fyrir grundvallarflokkun sem greinir raunverulega þátttöku frá samráði sem engu breytir.

Tilvísanir

1. Stakeholder (corporate) — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Stakeholder_(corporate)
2. Co-production (public services) — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Co-production_(public_services)
3. Elinor Ostrom — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Elinor_Ostrom
4. Common-pool resource — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Common-pool_resource
5. Sherry Arnstein — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Sherry_Arnstein
6. Deliberative democracy — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Deliberative_democracy
7. Citizens' assembly — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Citizens%27_assembly
8. Participatory budgeting — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Participatory_budgeting
9. Participatory design — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Participatory_design
10. Ostrom, E. (1996). 'Crossing the Great Divide: Coproduction, Synergy, and Development' — World Development, 24(6), 1073–1087 — https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0305750X9600023X
11. Bovaird, T. (2007). 'Beyond Engagement and Participation: User and Community Coproduction of Public Services' — Public Administration Review, 67(5), 846–860 — https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1540-6210.2007.00773.x
12. Innovative Citizen Participation and New Democratic Institutions: Catching the Deliberative Wave — OECD — https://www.oecd.org/en/publications/innovative-citizen-participation-and-new-democratic-institutions_339306da-en.html
13. Participatory Budgeting (Public Sector Governance and Accountability Series), edited by Anwar Shah — World Bank — https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/6640
14. Ostrom, E. (1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action — Cambridge University Press.
15. Arnstein, S. R. (1969). 'A Ladder of Citizen Participation' — Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216–224.